Brigada

26 Σεπ

Αντικείμενο και μέθοδος της Μαρξιστικής Πολιτικής Οικονομίας, εμπορευματική παραγωγή και ο νόμος της αξίας

Ο τρόπος παραγωγής της υλικής ζωής καθορίζει την κοινωνική, πολιτική και πνευματική πορεία (προτσές) της ζωής γενικά. Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει το Είναι τους, μα αντίθετα το κοινωνικό Είναι τους καθορίζει τη συνείδηση.

Του Γιάννη Τόλιου *

Ο Μαρξιστικός Χώρος Μελέτης και Ερευνών (ΜΑΧΩΜΕ) διοργανώσε το διάστημα 26/9/13 έως 14/11/13 έναν πρώτο κύκλο σεμιναρίων μαρξιστικής θεωρίας.

Στόχος των επτά (7) σεμιναρίων που διεξήχθησαν ήταν η γνωριμία της νεολαίας με τις θεμελιώδεις αρχές και έννοιες της Μαρξιστικής Θεωρίας (ζητήματα φιλοσοφίας και πολιτικής οικονομίας), την ιστορία του εργατικού κινήματος καθώς και η μελέτη ζητημάτων στρατηγικής και τακτικής του αριστερού και κομμουνιστικού κινήματος από την οποία μπορούν να εξαχθούν συμπεράσματα, χρήσιμα για την οργάνωση της ανατροπής σε προοδευτική-σοσιαλιστική κατεύθυνση της σημερινής θλιβερής μνημονιακής πραγματικότητας στη χώρα μας.

Το brigada.gr συνεχίζει τη δημοσίευση των εισηγήσεων πάνω στις οποίες στηρίχθηκε αυτός ο κύκλος σεμιναρίων.

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΗΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ, ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ

Εισαγωγή

Η Πολιτική Οικονομία είναι ένα από τα τρία συστατική μέρη του Μαρξισμού [1] και ανήκει στις κοινωνικές επιστήμες. Μελετάει τη σπουδαιότερη πλευρά ύπαρξης και ανάπτυξης της κοινωνίας, δηλ. την οικονομική ζωή. Ως αντικείμενο της έχει τη μελέτη των σχέσεων παραγωγής, ανταλλαγής, διανομής και κατανάλωσης υλικών αγαθών και ως μέθοδο ανάλυσης την "υλιστική διαλεκτική" και τις κατηγορίες της "διαλεκτικής λογικής".

1. Παραγωγικές δυνάμεις και σχέσεις παραγωγής

Για καταλάβουμε καλύτερα το αντικείμενο της πολιτικής οικονομίας πρέπει να εξηγήσουμε το περιεχόμενο ορισμένων βασικών "κατηγοριών" (εννοιών) της οικονομικής επιστήμης, όπως πχ. των εννοιών εργασία, παραγωγή, παραγωγικές δυνάμεις, σχέσεις παραγωγής, κλπ.

Η "εργασία", είναι η σκόπιμη δραστηριότητα με την οποία ο άνθρωπος προσαρμόζει τα αντικείμενα της φύσης ώστε να τα κάνει κατάλληλα για την ικανοποίηση των αναγκών του. Στη διαδικασία της εργασίας ο άνθρωπος ξοδεύει μυϊκή, νευρική και πνευματική ενέργεια. Το αποτέλεσμα της είναι τα χρήσιμα προϊόντα. Η εργασία αποτελεί αποκλειστική κατάκτηση του ανθρώπου και έχει δύο βασικά διακριτικά. Πρώτο, η εργασία του ανθρώπου αποτελεί δράση η οποία αποβλέπει στην εκπλήρωση ενός εκ των προτέρων καθορισμένου σκοπού και δεύτερο, συνδέεται απαραίτητα με την παραγωγή εργαλείων. Ο Ένγκελς θα σημειώσει ότι «η εργασία και η χρήση εργαλείων συνετέλεσαν στον εξανθρωπισμό του πιθήκου».!

Τα πράγματα με τη βοήθεια των οποίων ο άνθρωπος επιδρά στη φύση και προσαρμόζει τα αντικείμενα της για να καλύψει τις ανάγκες του (εργαλεία, μηχανήματα, συσκευές, κλπ), ονομάζονται "μέσα εργασίας". Όλα τα υλικά τα οποία υποβάλλονται σε κατεργασία, ονομάζονται "αντικείμενα εργασίας". Ένα μέρος των αντικειμένων της εργασίας, πχ. τα κοιτάσματα πετρελαίου, αποθέματα πετροκάρβουνου, κά, μας τα προσφέρει άμεσα η ίδια η φύση. Ένα άλλο μέρος των αντικειμένων της εργασίας υποβάλλεται σε προκαταρκτική κατεργασία, πχ. αλεύρι το οποίο χρησιμοποιείται στο μηχανοποιημένο αρτοποιείο, ο άνθρακας ο οποίος χρησιμοποιείται για το λιώσιμο των μετάλλων κά. Αυτά τα αντικείμενα εργασίας ονομάζονται "πρώτες ύλες" ή "ακατέργαστα υλικά".

Τα "μέσα εργασίας" και τα "αντικείμενα εργασίας", με τη βοήθεια των οποίων οι άνθρωποι κατασκευάζουν διάφορα πράγματα τα οποία τους είναι αναγκαία, ονομάζονται "μέσα παραγωγής". Ωστόσο τα "μέσα παραγωγής" δεν μπορούν από μόνα τους να δημιουργήσουν υλικά αγαθά. Για να παράγουν τέτοια αγαθά πρέπει να ενωθούν με την εργατική δύναμη. Με τον όρο "εργατική δύναμη" εννοούμε τις σωματικές και πνευματικές ικανότητες του ανθρώπου, την επαγγελματική του πείρα και τις επαγγελματικές του συνήθειες , τις οποίες χρησιμοποιεί για να δημιουργήσει με τη βοήθεια των "μέσων παραγωγής" υλικά αγαθά, τα οποία ικανοποιούν διάφορες ανάγκες του. Τα "μέσα παραγωγής" μαζί με την "εργατική δύναμη", αποτελούν τις "παραγωγικές δυνάμεις" της κοινωνίας.

Στη διαδικασία (προτσές) της παραγωγής, ανταλλαγής, διανομής και κατανάλωσης των υλικών αγαθών, οι άνθρωποι έρχονται αναπόφευκτα και ανεξάρτητα από τη θέληση τους, σε καθορισμένες κοινωνικές σχέσεις. Οι σχέσεις αυτές ονομάζονται "σχέσεις παραγωγής". Βάση των "σχέσεων παραγωγής" οποιασδήποτε κοινωνίας, είναι η "ιδιοκτησία" των μέσων παραγωγής. Για παράδειγμα στον καπιταλισμό, τέτοια βάση είναι η ατομική καπιταλιστική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, η οποία παίρνει διάφορες νομικές μορφές (ατομική επιχείρηση, μετοχική εταιρία, κά.

Από το χαρακτήρα της "ιδιοκτησίας" των μέσων παραγωγής, εξαρτάται και η διανομή των προϊόντων της εργασίας. Οι άνθρωποι ανταλλάσσουν μεταξύ τους τα προϊόντα εργασίας. Ο χαρακτήρας της ανταλλαγής εξαρτάται από τη μορφή της ιδιοκτησίας και των αποτελεσμάτων της εργασίας. Τα προϊόντα της εργασίας, χάρη στη διανομή και την ανταλλαγή, μπαίνουν στη σφαίρα της κατανάλωσης. Με άλλα λόγια οι "σχέσεις παραγωγής" με την ευρεία έννοια, αποτελούνται από τις σχέσεις των ανθρώπων στη διαδικασία της παραγωγής, διανομής, ανταλλαγής και κατανάλωσης των υλικών αγαθών. Αυτό αποτελεί όπως ήδη αναφέραμε και το αντικείμενο μελέτης της πολιτικής οικονομίας.!.

2. Οικονομική βάση και πολιτικό εποικοδόμημα

Οι " σχέσεις παραγωγής " συνδέονται αδιάρρηκτα με τις "παραγωγικές δυνάμεις" και αποτελούν μαζί τους τον "κοινωνικό τρόπο παραγωγής" των υλικών αγαθών. Το σύνολο των "σχέσεων παραγωγής" μας δίνουν τις "οικονομικές σχέσεις", τη "βάση" της κοινωνίας. Πάνω στη "βάση" αυτή, διαμορφώνεται όλο το πλέγμα των πολιτικών, καλλιτεχνικών, νομικών, ηθικών, θρησκευτικών, φιλοσοφικών και άλλων αντιλήψεων της κοινωνίας, καθώς και οι διάφοροι θεσμοί και οργανώσεις (το κράτος, τα σχολεία, η εκκλησία, τα κόμματα, τα συνδικάτα, κλπ). Αυτό είναι το "εποικοδόμημα" που υψώνεται πάνω στη "βάση" και εξαρτιέται από αυτήν βρίσκονται σε διαλεκτική σχέση.

Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Μαρξ, στον «Πρόλογο της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας», «στην κοινωνική παραγωγή της ζωής τους οι άνθρωποι έρχονται σε καθορισμένες, αναγκαίες, ανεξάρτητες από τη θέληση τους σχέσεις, σχέσεις παραγωγής, που αντιστοιχούν σε μια ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Το σύνολο αυτών των σχέσεων παραγωγής αποτελεί την οικονομική διάρθρωση της κοινωνίας, την πραγματική βάση, που πάνω της υψώνεται ένα νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα και στην οποία αντιστοιχούν ορισμένες μορφές κοινωνικής συνείδησης. Ο τρόπος παραγωγής της υλικής ζωής καθορίζει την κοινωνική, πολιτική και πνευματική πορεία (προτσές) της ζωής γενικά. Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει το Είναι τους, μα αντίθετα το κοινωνικό Είναι τους καθορίζει τη συνείδηση. Σε μια ορισμένη βαθμίδα εξέλιξης τους, οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας, έρχονται σε αντίφαση με τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής ή – πράγμα που αποτελεί μονάχα τη νομική γι' αυτό έκφραση – με τις σχέσεις ιδιοκτησίας, μέσα στις οποίες είχαν κινηθεί ως τώρα. Από μορφές ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, οι σχέσεις αυτές μεταβάλλονται σε δεσμά τους. Τότε έρχεται μια εποχή κοινωνικής επανάστασης».!

Η "βάση" και το "εποικοδόμημα", διαμορφώνουν τον "κοινωνικο-οικονομικό σχηματισμό" (σύστημα). Ο "σχηματισμός" μας δίνει την κοινωνία σε μια καθορισμένη ιστορική βαθμίδα ανάπτυξης, αγκαλιάζει όλα τα στοιχεία της κοινωνικής ζωής σε μια οργανική ενότητα, όπου ο κυρίαρχος "τρόπος παραγωγής", αποτελεί σε τελευταία ανάλυση, το κεντρικό συστατικό του στοιχείο.

Όσον αφορά τη «μέθοδο έρευνας» η μαρξιστική πολιτική οικονομία στηρίζεται στην «επιστημονική αφαίρεση» [2] και τις αντίστοιχες οικονομικές κατηγορίες και έννοιες της υλιστικής διαλεκτικής, στην ανάλυση και σύνθεση, το ιστορικό και λογικό, τη μετάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, από το απλό προς το σύνθετο, από το κατώτερο προς το ανώτερο, την αρχή της ανάπτυξης και εξέλιξης, της αλληλεξάρτησης, κά.

Β: Εμπορευματική παραγωγή και ο νόμος της αξίας

Η "εμπορευματική παραγωγή" είναι εκείνη η μορφή παραγωγής, όπου τα προιόντα παράγονται όχι για αυτοκατανάλωση από τον παραγωγό, αλλά για την αγορά, για πώληση και ανταλλαγή με άλλα εμπορεύματα. Το αντίθετο της "εμπορευματικής παραγωγής" είναι η "φυσική οικονομία", δηλαδή η παραγωγή προϊόντων όχι για πώληση στην αγορά, αλλά για την ικανοποίηση των καταναλωτικών αναγκών του ίδιου του παραγωγού και της οικογένειας του.

Δύο είναι οι προϋποθέσεις για την εμφάνιση της εμπορευματικής παραγωγής. Πρώτον, ο κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας, σύμφωνα με τον οποίο οι άνθρωποι (παραγωγοί) ειδικεύονται στην κατασκευή καθορισμένων ειδών και δεύτερον, το οικονομικό ξεχώρισμα, η αυτοτέλεια των παραγωγών. Χωρίς αυτούς τους δύο όρους, δεν μπορεί να εμφανιστεί η εμπορευματική παραγωγή. Η εμπορευματική παραγωγή υπάρχει από την εποχή της αποσύνθεσης του "πρωτόγονου κοινοτικού συστήματος" και παίρνει την πιο αναπτυγμένη της μορφή μόνο στον καπιταλισμό. Εδώ τα πάντα πωλούνται και αγοράζονται. Αντικείμενο αγοραπωλησίας γίνεται και η ίδια η εργατική δύναμη του ανθρώπου.

1. Τύποι εμπορευματικής παραγωγής

Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι εμπορευματικής παραγωγής. Πρώτος, η "απλή ή μικρή εμπορευματική παραγωγή" η οποία έχει διπλή οικονομική φύση. Από την μια είναι η παραγωγή η οποία στηρίζεται στην ατομική ιδιοκτησία. Αυτό κάνει την απλή εμπορευματική παραγωγή και τον καπιταλισμό να είναι ομοιότυπες μορφές παραγωγής. Από την άλλη, η απλή εμπορευματική παραγωγή στηρίζεται στην προσωπική εργασία των εμπορευματοπαραγωγών. Αυτό την κάνει να διαφέρει ριζικά από την καπιταλιστική παραγωγή. Δεύτερος τύπος είναι η "καπιταλιστική εμπορευματική παραγωγή", η οποία βασίζεται στην ατομική ιδιοκτησία και στην εκμετάλλευση των μισθωτών εργατών. Κίνητρο της έχει το κέρδος.

Στο σοσιαλισμό η απλή εμπορευματική παραγωγή διατηρείται καθ' όσον εξασφαλίζει αποτελεσματική παραγωγή υλικών αγαθών που τα έχει ανάγκη η κοινωνία, ενώ η καπιταλιστική εμπορευματική παραγωγή (κυρίως από μικρομεσαίες επιχειρήσεις), διατηρείται αλλά με φθίνουσα πορεία στο αρχικό στάδιο του σοσιαλισμού. Παρ' όλα αυτά οι κατηγορίες της εμπορευματικής παραγωγής» ως μοχλοί οικονομικής ρύθμισης και οικονομικού λογισμού, διατηρούνται και υποτάσσονται στις προτεραιότητες του «σχεδίου. Η οριστική τους υπέρβαση θα γίνει στην αναπτυγμένη κομμουνιστική κοινωνία, όταν θα μπορεί, σύμφωνα με τη διορατική επισήμανση του Μαρξ, η κοινωνία να γράψει στη σημαία της: «στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του, από τον καθένα ανάλογα με τις δυνατότητες του».

2. Το εμπόρευμα και οι ιδιότητες του.

Κάθε προιόν δεν είναι εμπόρευμα. Τα προιόντα τα οποία)καλύπτουν τις ανάγκες των ίδιων των παραγωγών δεν είναι εμπορεύματα.

Ένα προϊόν γίνεται εμπόρευμα μόνο όταν:

α) ικανοποιεί μια οποιαδήποτε ανθρώπινη ανάγκη

β) είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης εργασίας

γ) δεν ικανοποιεί τις ανάγκες του ίδιου του παραγωγού του

δ) προορίζεται για πώληση διαμέσου της αγοράς.

Κάθε εμπόρευμα έχει δύο πλευρές: την "αξία χρήσης" και την "αξία", η οποία εξωτερικά εκδηλώνεται ως «ανταλλακτική αξία».

Η "αξία χρήσης" είναι το ίδιο το πράγμα το οποίο χάρη στις φυσικές, χημικές, μηχανικές και άλλες ιδιότητες, ικανοποιεί στον ένα ή στον άλλο βαθμό τις ανάγκες των ανθρώπων. Στις συνθήκες της εμπορευματικής παραγωγής, η "αξία χρήσης" είναι ο υλικός φορέας μιας άλλης ιδιότητας του εμπορεύματος, της "αξίας" του.

Στην αγορά κατά τη διαδικασία ανταλλαγής των εμπορευμάτων, γίνεται φανερό ότι όλα τα εμπορεύματα τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους ως αξίες χρήσης, έχουν κάποια κοινή ιδιότητα η οποία επιτρέπει στους ανθρώπους να εξισώνουν το ένα με το άλλο και να τα ανταλλάσσουν σε καθορισμένες αναλογίες. Αυτό γίνεται γιατί τα εμπορεύματα έχουν μόνο μια κοινή ιδιότητα: ότι όλα τους είναι προιόντα της εργασίας των ανθρώπων.

Αυτό το οποίο δημιουργεί την αξία ενός εμπορεύματος είναι ακριβώς η εργασία η οποία ξοδεύεται για την παραγωγή τους. Επομένως η "αξία" του εμπορεύματος είναι η ενσωματωμένη σε αυτό κοινωνική εργασία των εμπορευματοπαραγωγών. Σε οποιαδήποτε παραγωγή, εκτός από την ζωντανή εργασία των ανθρώπων, ξοδεύονται επίσης και "μέσα παραγωγής" (πρώτες ύλες, καύσιμα, μηχανές, εργαλεία, κλπ). Γιαυτό στην αξία ενός "κοστουμιού" είναι ενσωματωμένη η εργασία η οποία έχει ξοδευτεί όχι μόνο για το ράψιμο του "κοστουμιού", αλλά για την παραγωγή του υφάσματος, της κλωστής, κλπ.

Η αξία δημιουργείται από την εργασία η οποία ξοδεύεται σε όλα τα στάδια της παραγωγής του εμπορεύματος. Ως "αξίες χρήσης" όλα τα εμπορεύματα είναι διαφορετικά, ενώ ως "αξίες" είναι εντελώς ομοιογενή, πράγμα το οποίο επιτρέπει να εξισώνονται το ένα με το άλλο στην πορεία της ανταλλαγής. Η αξία του εμπορεύματος εκδηλώνεται με την "αξία ανταλλαγής", δηλαδή τις αναλογίες στις οποίες ανταλλάσσονται τα προϊόντα. Η ανταλλακτική αξία εκφράζεται συνήθως με τη "τιμή" η οποία αποτελεί χρηματική έκφραση της αξίας του εμπορεύματος και διαμορφώνεται με αποκλίσεις (πάνω ή κάτω) από την "αξία" του. Η "αξία" και η "ανταλλακτική αξία" συνδέονται στενά. Όμως δεν είναι ταυτόσημες. Η "αξία" είναι η εσωτερική ιδιότητα του εμπορεύματος, ενώ η "ανταλλακτική αξία" είναι η εξωτερική έκφραση της "αξίας" του.

3. Το μέγεθος της αξίας του εμπορεύματος

Η αξία του εμπορεύματος αποτελεί την ενσωματωμένη στο εμπόρευμα εργασία. Επομένως το μέγεθος της αξίας καθορίζεται από την ποσότητα της εργασίας που ξοδεύτηκε για την παραγωγή του εμπορεύματος. Με τη σειρά της η ποσότητα της εργασίας μετριέται με το μέγεθος του χρόνου εργασίας.

Στο μέγεθος της αξίας του εμπορεύματος επιδρά όχι μόνο η ποσότητα αλλά και η ποιότητα της εργασίας. Η απλή εργασία δεν απαιτεί ειδική προκαταρκτική εκπαίδευση. Η σύνθετη όμως ειδικευμένη εργασία είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί χωρίς μια λιγότερο ή περισσότερο μακρόχρονη κατάρτιση και εκπαίδευση του εργαζόμενου.

Το μέγεθος της αξίας ενός εμπορεύματος δεν μένει σταθερό, αλλά μεταβάλλεται ανάλογα με την "παραγωγικότητα της εργασίας". Η παραγωγικότητα της εργασίας μετριέται με την ποσότητα των προϊόντων τα οποία παράγονται με την ίδια δαπάνη εργασίας. Εξαρτάται βέβαια από την τελειότητα των χρησιμοποιουμένων μέσων παραγωγής, από την επιδεξιότητα και την ειδίκευση των εργαζόμενων, από την οργάνωση της εργασίας, από την ανάπτυξη της έρευνας και επιστήμης και άλλους παράγοντες.

Έτσι το μέγεθος της αξίας ενός εμπορεύματος είναι αντιστρόφως ανάλογο με την παραγωγικότητα της εργασίας η οποία ξοδεύτηκε για την παραγωγή αυτού του εμπορεύματος. Το μέγεθος της αξίας καθορίζεται όχι από την ατομική δαπάνη εργασίας, η οποία απαιτείται για την μονάδα του δοσμένου προϊόντος. Αυτή η δαπάνη εργασίας ονομάζεται "κοινωνικά αναγκαία δαπάνη εργασίας", ή "κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας" και αντιστοιχεί στη δαπάνη εργασίας, κάτω από τους μέσους κοινωνικά κανονικούς όρους παραγωγής που(οι οποίοι) υπάρχουν σε τούτο ή σε εκείνο τον κλάδο παραγωγής.

4. Η συγκεκριμένη και η αφηρημένη εργασία

Τα εμπορεύματα έχουν αξία χρήσης και αξία, επειδή η εργασία η οποία ξοδεύεται για την παραγωγή τους έχει διπλό χαρακτήρα. Είναι ταυτόχρονα "συγκεκριμένη" και "αφηρημένη". "Συγκεκριμένη εργασία", είναι η εργασία που ξοδεύεται σε καθορισμένη μορφή, η εργασία μιας ορισμένης ειδικότητας, πχ, του ανθρακωρύχου, του χαλυβουργού, του ξυλουργού, κλπ.

Η συγκεκριμένη εργασία δημιουργεί την αξία χρήσης. Σε κάθε προϊόν ενσωματώνεται η μια ή άλλη μορφή συγκεκριμένης εργασίας. Η συγκεκριμένη εργασία δεν είναι η μοναδική πηγή της αξίας χρήσης. Μια άλλη πηγή της αξίας χρήσης είναι τα υλικά αντικείμενα της φύσης. Η συγκεκριμένη εργασία, όπως και η αξία χρήσης, υπάρχει ανεξάρτητα από το αν η παραγωγή είναι ή δεν είναι εμπορευματική. Χωρίς την συγκεκριμένη εργασία δεν είναι δυνατή η κοινωνική παραγωγή και επομένως, η ίδια η ύπαρξη των ανθρώπων.

Στις συνθήκες όμως της εμπορευματικής παραγωγής, η εργασία των παραγωγών είναι όχι μόνο "συγκεκριμένη" αλλά και "αφηρημένη". Ως αξίες χρήσης, δηλαδή ως προϊόντα της συγκεκριμένης εργασίας, τα διάφορα εμπορεύματα δεν μπορούν να συγκριθούν μεταξύ τους. Η ανταλλαγή των εμπορευμάτων δείχνει ότι πίσω από τα συγκεκριμένα είδη εργασίας, κρύβεται κάποια κοινή βάση, κάποια βάση η οποία είναι όμοια για όλα τα εμπορεύματα. Και αυτή η βάση είναι το ξόδεμα ανθρώπινης εργατικής δύναμης, το ξόδεμα σωματικής και πνευματικής ενέργειας του ανθρώπου. Από όλους τους διανοητές της αρχαιότητας μόνο ο Αριστοτέλης, τονίζει ο Μάρξ, προσέγγισε την έννοια της αξίας «ανακαλύπτοντας μια σχέση ισότητας στην έκφραση της αξίας των εμπορευμάτων. Ωστόσο οι ιστορικοί φραγμοί της κοινωνίας που ζούσε τον εμπόδισαν να βρει σε τι συνίσταται 'στα αλήθεια' αυτή η σχέση ισότητας». (τομ Ι, σελ.74).

"Αφηρημένη εργασία", είναι γενικά η ομοιογενής κοινωνική εργασία των εμπορευματοπαραγωγών ανεξάρτητα από την συγκεκριμένη μορφή της. Η αφηρημένη εργασία δημιουργεί την αξία των εμπορευμάτων και μάλιστα είναι η μοναδική πηγή της αξίας. Η αφηρημένη εργασία η οποία αποτελεί τη βάση της αξίας, εκφράζει τις οικονομικές σχέσεις των εμπορευματο-παραγωγών.

Ο οικονομικός διχασμός της εργασίας σε συγκεκριμένη και αφηρημένη πηγάζει από τη βασική αντίθεση της απλής εμπορευματικής παραγωγής, δηλαδή την αντίθεση ανάμεσα στον ατομικό και τον κοινωνικό χρόνο εργασίας κατά την παραγωγή του εμπορεύματος (καταμερισμός εργασίας, ξεχωριστοί παραγωγοί, ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής). Η συγκεκριμένη αντίθεση στον καπιταλισμό, εκδηλώνεται ως αντίθεση ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και στην ατομική καπιταλιστική ιδιοποίηση των αποτελεσμάτων της.

Στην εμπορευματική οικονομία έχουμε επίσης το φαινόμενο της κυριαρχίας των «πραγμάτων» πάνω στου ανθρώπους. Πρόκειται για το λεγόμενο «φετιχισμό» του εμπορεύματος. Κάθε εμπορευματοπαραγωγός παράγει εμπορεύματα αλλά η τύχη του εξαρτάται από το αν και πόσο θα τα πουλήσει στην αγορά. Άρα η τύχη του εξουσιάζεται από τα πράγματα (εμπορεύματα) και οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων εμφανίζονται ως σχέσεις μεταξύ πραγμάτων. Έχουμε δηλαδή μια «προσωποποίηση πραγμάτων» η οποία οδηγεί σε «πραγματοποίηση προσώπων». Το μυστικό της κυριαρχίας των πραγμάτων πάνω στους ανθρώπους πρέπει να αναζητηθεί όχι στην αξία χρήσης αλλά στην αξία, η οποία δεν είναι υπερφυσική δύναμη αλλά κοινωνική. Η αξία δεν ελέγχεται από τα ξεχωριστά άτομα αλλά είναι αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης και των σχέσεων ανάμεσα σε όλους όσους παίρνουν μέρος στην εμπορευματική παραγωγή.

5. Ο νόμος της αξίας και οι συνέπειες της δράσης του.

Η εμπορευματική παραγωγή ως μορφή οικονομίας, υποτάσσεται στους δικούς της νόμους και πρώτα απ' όλα στο νόμο της αξίας. Ο νόμος της αξίας συνίσταται στο ότι η ανταλλαγή των εμπορευμάτων συντελείται με βάση τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας για την παραγωγή ενός εμπορεύματος. Η αξία στην πορεία ανάπτυξης της εμπορευματικής παραγωγής αρχικά εκδηλώνεται με απλές μορφές και στην πορεία παίρνει πιο σύνθετες (αντιπραγματισμός, ειδικό εμπόρευμα ως γενικό ισοδύναμο και τελικά χρήμα).

Στην αναπτυγμένη εμπορευματική παραγωγή η ανταλλαγή των εμπορευμάτων γίνεται ανάλογα με τις τιμές οι οποίες διαμορφώνονται στην αγορά. Ο νόμος της αξίας είναι ακριβώς ο νόμος του σχηματισμού των τιμών. Στη βάση των τιμών βρίσκεται η αξία και σε τελευταία ανάλυση η κοινωνικά αναγκαία δαπάνη εργασίας. Στον καπιταλισμό ο νόμος της αξίας είναι ο αυθόρμητος ή στοιχειακός ρυθμιστής της οικονομίας (αυτό το οποίο συνήθως λέγεται "αγορά"). Τι σημαίνει αυτό;

Πρώτο: Ο νόμος της αξίας παρακινεί τους εμπορευματοπαραγωγούς να αναπτύσσουν τις παραγωγικές δυνάμεις και να τελειοποιούν τις μέθοδες παραγωγής, υπακούοντας στο κέλευσμα: πιο φθηνά, πιο καλά, πιο πολλά.!

Για να κατανοήσουμε πως λειτουργεί αυτό, ας υποθέσουμε ότι βρισκόμαστε σε έναν κλάδο ο οποίος παράγει ένα ομοειδές προϊόν, όπως ποδήλατα. Υπάρχουν τρεις ομάδες επιχειρήσεων με διαφορετικό τεχνικό επίπεδο και διαφορετικό βαθμό οργάνωσης της παραγωγής και εργασίας.

Στην πρώτη ομάδα, επικρατούν οι πιο αναπτυγμένες από τεχνική άποψη συνθήκες παραγωγής και ξοδεύονται 25 ώρες για ένα ποδήλατο.

Στην δεύτερη ομάδα, επικρατούν μεσαίες συνθήκες παραγωγής και ξοδεύονται 50 ώρες.

Στην τρίτη ομάδα, οι επιχειρήσεις έχουν τις χειρότερες συνθήκες παραγωγής και ξοδεύονται 75 ώρες.

Ας υποθέσουμε ακόμα, ότι η μεγαλύτερη ποσότητα ποδηλάτων κατασκευάζεται στις επιχειρήσεις της δεύτερης ομάδας με τις μέσες συνθήκες παραγωγής. Σε αυτήν την περίπτωση η "κοινωνικά αναγκαία δαπάνη εργασίας" η οποία καθορίζει το μέγεθος της αξίας του εμπορεύματος, θα είναι περίπου 50 ώρες. Όταν τα ποδήλατα πωληθούν με την ίδια τιμή, οι επιχειρήσεις της πρώτης ομάδας όχι μόνο θα καλύψουν τα έξοδα τους, αλλά θα πάρουν και ένα επιπρόσθετο εισόδημα το οποίο θα ισοδυναμεί με 25 ώρες. Αντίθετα, οι επιχειρήσεις της τρίτης ομάδας από τις 75 ώρες εργασίας που ξόδεψαν, θα μπορέσουν να καλύψουν μόνο 50 ώρες.

Πάνω σε αυτήν την βάση, ανάμεσα στους παραγωγούς εμφανίζεται ένας οξύς ανταγωνισμός ο οποίος τους αναγκάζει να μειώνουν τα ατομικά έξοδα παραγωγής του εμπορεύματος. Γιαυτό ανεβάζουν την παραγωγικότητα της εργασίας μέσω της τελειοποίησης των τεχνικών μέσων, της βελτίωσης της οργάνωσης της παραγωγής καθώς και την ένταση της εκμετάλλευσης των εργατών.

Δεύτερο: Με βάση το νόμο της αξίας, συντελείται η αυθόρμητη, ή δια μέσου της αγοράς, ρύθμιση των αναλογιών (κατανομή παραγωγικών δυνάμεων) μεταξύ των κλάδων της οικονομίας που εξασφαλίζουν την παραγωγή διαφόρων ειδών εμπορευμάτων. Η απόκλιση των τιμών από την αξία είναι ένα είδος βαρόμετρου το οποίο δείχνει την ύπαρξη δυσαναλογιών στον καταμερισμό της συνολικής κοινωνικής εργασίας.

Για να κατανοήσουμε πώς ο νόμος της αξίας ρυθμίζει τις αναλογίες στους διάφορους κλάδους της οικονομίας, ας υποθέσουμε ότι σε μια δοσμένη στιγμή σημειώνεται αύξηση της ζήτησης για το εμπόρευμα (Α) και μείωση της ζήτησης για το εμπόρευμα (Β). Η τιμή του εμπορεύματος (Α), θα είναι πάνω από την αξία του, ενώ του εμπορεύματος (Β) κάτω από την αξία του. Σε αυτές τις περιπτώσεις, αρχίζει αναπόφευκτα μια μετατόπιση κεφαλαίων από τους ασύμφορους κλάδους στους συμφερότερους κλάδους της οικονομίας.

Τρίτο: Στις συνθήκες της αναρχίας και του ανταγωνισμού, οι μικροί εμπορευματοπαραγωγοί στο μεγάλο μέρος τους δεν αντέχουν, χάνουν τα μέσα παραγωγής και μετατρέπονται σε μισθωτούς εργάτες. Ταυτόχρονα, μια μικρή ομάδα εύπορων εμπορευματοπαραγωγών έχει τη δυνατότητα να αυξήσει την παραγωγή, να συσσωρεύσει κέρδη και να πλουτίσει. Οι εμπορευματοπαραγωγή αυτοί μετατρέπονται σε καπιταλιστές.

6. Κριτική αστικών και μικροαστικών θεωριών για το αντικείμενο της πολιτικής οικονομίας και νόμο της αξίας

Η αστική πολιτική οικονομία άρχισε να διαμορφώνεται το 17ο αιώνα και πήρε τη μεγαλύτερη ανάπτυξη στα τέλη του 18ου αρχές του 19ου αιώνα. Στην αρχή είχε προοδευτικό χαρακτήρα γιατί προσπαθούσε να διερευνήσει τους νόμους κίνησης της αστικής κοινωνίας. Ειδικότερα σε ότι αφορά το αντικείμενο της, οι «μερκαντιλιστές» (εμποροκράτες) το περιόριζαν στους νόμους της ανταλλαγής, ενώ ο Άνταμ Σμιθ το προσδιόριζε ως επιστήμη σχετική με τον πλούτο περιλαμβάνοντας την παραγωγή και την ανταλλαγή. Ο Ντέιβιντ Ρικάρντο θεωρούσε ως βασικό αντικείμενο της πολιτικής οικονομίας τους νόμους της διανομής, ενώ αργότερα στο αντικείμενο της προστέθηκε και η κατανάλωση.

Παρά το σωστό γενικά ορισμό του αντικειμένου της από τους κλασικούς αστούς οικονομολόγους, υπήρχε έλλειμμα θεώρησης διότι δεν έβλεπαν τον ιστορικό χαρακτήρα των οικονομικών και γενικά των κοινωνικών σχέσεων. Μάλιστα στην πορεία κυριαρχίας των αγοραίων (χυδαίων) αστών οικονομολόγων, το αντικείμενο της από τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων συνδέθηκε με τις σχέσεις των ανθρώπων προς τα πράγματα (θεωρία οριακής χρησιμότητας). Η κυριαρχία των απολογητικών απόψεων επισημαίνει ο Μαρξ «σήμανε τη νεκρώσιμη καμπάνα της αστικής πολιτικής οικονομίας». Στις σημερινές συνθήκες η αστική σκέψη δεν μιλά πλέον για πολιτική οικονομία αλλά για «οικονομία» και «οικονομική» (Σάμουελσον) και τι συνδέει με την επιχειρηματική δραστηριότητα, τις κλαδικές οικονομικές επιστήμες και λοιπά.

Όσον αφορά το ζήτημα της θεωρίας της «αξίας», με εξαίρεση τους κλασσικούς της αστικής πολιτικής οικονομίας (Ο.Πέτυ-Α.Σμιθ-Ν.Ρικάρντο), οι διάφορες σχολές αστικής οικονομικής σκέψης δεν έδωσαν ιδιαίτερη προσοχή, αλλά εστίασαν κυρίως στο θέμα των τιμών, διότι από αυτές εξαρτάται η διαμόρφωση του εισοδήματος των εμπορευματοπαραγωγών. Έτσι έχουμε τη θεωρία της «προσφοράς και ζήτησης», τη θεωρία «του κόστους παραγωγής», τη θεωρία «των τριών συντελεστών παραγωγής», τη θεωρία «της οριακής χρησιμότητας», καθώς και εκλεκτικούς συνδυασμούς μεταξύ τους. Τα σύγχρονα ρεύματα αστικής σκέψης στο πεδίο της πολιτικής οικονομίας (νεοκλασικοί, κεϋνσιανοί, νεοκλασική-κεϋνσιανή σύνθεση, μονεταριστές-νεοφιλελεύθεροι, κά), έχουν βασικά ως πηγή αναφοράς τις παραπάνω θεωρίες.

Ειδικότερα οι οπαδοί της θεωρίας της «ζήτησης και προσφοράς» δεν βλέπουν τη διαφορά μεταξύ τιμής και αξίας αλλά τις ταυτίζουν. Από την άλλη η θεωρία των «τριών συντελεστών παραγωγής» θεωρεί ότι στη δημιουργία της αξίας συμβάλλουν η εργασία-κεφάλαιο-γη, ενώ κάθε ένας συντελεστής παίρνει το μερίδιο του από το αποτέλεσμα της παραγωγής, άρα δεν υπάρχει εκμετάλλευση. Εδώ γίνεται σύγχυση μεταξύ συντελεστών δημιουργίας «αξιών χρήσης» και «αξίας» (η τελευταία δημιουργείται μόνο από την εργασία). Όσον αφορά τη θεωρία της «οριακής χρησιμότητας» έχει ως βάση την υποκειμενική έννοια της αξίας (σχέση ανθρώπου προς πράγμα αντί σχέση μεταξύ των ανθρώπων) και ξεκινά από την κατανάλωση αντί από την παραγωγή. Τέλος οι μικροαστοί οικονομολόγοι (Προυντόν και λοιποί) θεωρούσαν ότι η εργασία δημιουργεί πάντοτε αξία όταν δημιουργεί ένα χρήσιμο πράγμα, ταυτίζοντας την ατομική και συγκεκριμένη εργασία με την κοινωνική και αφηρημένη εργασία.

Σημειώσεις

[1] Ο Μαρξισμός στηρίζεται θεωρητικά σε τρεις πηγές. Πρώτον, το «φιλοσοφικό υλισμό», δεύτερον, την «πολιτική οικονομία» και τρίτον, τον «επιστημονικό σοσιαλισμό». Αναλυτικότερα βλέπε: Β.Ι.Λένιν, (1913), «Οι τρεις πηγές και τα τρία συστατικά μέρη του Μαρξισμού», «Διαλεχτά έργα», τόμος Ι, σελ.63-69, εκδ. «Γνώσεις», Αθήνα.

[2] Ο Μαρξ αναφερόμενος στην επιστημονική «αφαίρεση» τονίζει ότι, «στην ανάλυση των οικονομικών μορφών δεν μπορούν να μας εξυπηρετήσουν ούτε το μικροσκόπιο, ούτε οι χημικοί αντιδραστήρες. Και τα δύο πρέπει να τα αντικαταστήσει η δύναμη της αφαίρεσης». «Πρόλογος» στην πρώτη έκδοση του Α' τόμου του «Κεφαλαίου», εκδ. «Μόρφωση» Αθήνα, σελ.12

Βιβλιογραφία

 

Α) Κ.Μαρξ, "Το Κεφάλαιο", τόμος πρώτος, εκδόσεις "Σύγχρονη Εποχή"

- Πρόλογος στην πρώτη έκδοση (σελ. 11-17),

- Επίλογος στη δεύτερη έκδοση (σελ. 18-26)

- Κεφάλαιο πρώτο, (σελ. 49-106),

Β) Κ.Μαρξ, «Εισαγωγή στην κριτική της πολιτικής οικονομίας», «Διαλεχτά Έργα», τόμος πρώτος (σελ. 422-427)

  • Συμπληρωματική

Κ.Μαρξ - Φ.Ενγκελς, "Κομμουνιστικό Μανιφέστο". «Διαλεχτά Έργα», τόμος πρώτος (σελ. 10-58)

 

* Διδάκτωρ Οικονομικών Επιστημών

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.