Brigada

08 Μαϊ

Πως η αγάπη του Λένιν για τη λογοτεχνία διαμόρφωσε τη Ρώσικη Επανάσταση

Ο πατέρας της Σοβιετικής Ένωσης ήταν ένας μανιακός με τα λατινικά που λάτρευε τον Γκέτε και του άρεσε να παρομοιάζει τους εχθρούς του με χαρακτήρες από μυθιστορήματα.

του Ταρίκ Αλί

Μετάφραση: Εύα Μάντζαρη

 

*στην φωτογραφία βρίσκεται ο Λένιν να παίζει σκάκι με τον Aλεξάντερ Μπογδάνοφ, φιλόσοφο και συγγραφέα, ενώ ο ιδρυτής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, συγγραφέας Μάξιμ Γκόρκι παρακολουθεί. (1908)

Η λογοτεχνία διαμόρφωσε την πολιτική κουλτούρα της Ρωσίας, στην οποία ο Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν μεγάλωσε. Αυστηρώς πολιτικά κείμενα ήταν δύσκολο να δημοσιευτούν υπό το τσαρικό καθεστώς. Οι ορμητικοί αρθρογράφοι κρατούνταν σε άσυλα μέχρι την "αποθεραπεία" τους
· με άλλα λόγια, μέχρι να ανακαλέσουν τις απόψεις τους. Τα μυθιστορήματα και η ποίηση, ωστόσο, αντιμετωπίζονταν επιεικέστερα, όχι όμως σε κάθε περίσταση.

Ο κύριος λογοκριτής ήταν φυσικά ο Τσάρος. Στην περίπτωση του Πούσκιν, του "πατέρα του λαού", o Νικόλας Α', επέμενε να διαβάσει πολλούς από τις στίχους του πριν πάνε στο τυπογραφείο. Πολλοί, όπως ήταν αναμενόμενο, απαγορεύτηκαν, άλλοι καθυστέρησαν και τα πιο ανατρεπτικά καταστράφηκαν από τον ίδιο τον ποιητή, φοβούμενος κάποια εισβολή στο σπίτι του. Ποτέ δε θα μάθουμε τι περιείχαν οι καμμένοι στίχοι του "Eugene Onegin".

Παρόλα ταύτα, η πολιτική με άλλα μέσα και με ποικιλία διαφορετικών καταγραφών διέπνεε τη Ρώσικη μυθιστοριογραφία, με αναντίστοιχο τρόπο από κάθε άλλη Ευρωπαϊκή χώρα. Όσο προχωρούσε η πολιτικοποιημένη και η λογοτεχνική κριτική, οι Ρώσοι διανοητές ήταν καταδικασμένοι από επιλογή. Καταβρόχθισαν την δηκτική αντιμαχία ανάμεσα στον δυναμικό κριτικό Vissarion Belinsky και τον δραματουργό και μυθιστοριογράφο Nikolai Gogol, του οποίου η καυστική σάτυρα "Νεκρές Ψυχές" (1842) ενδυνάμωσε την χώρα και εκφωνούνταν σε αναλφάβητους.

Η επιτυχία, ωστόσο, αποδείχθηκε η καταστροφή για τον Gogol. Στη μεταγενέστερη δουλειά του, ανακάλεσε, γράφοντας για ποταπούς χωρικούς και την υπεράσπιση του αναλφαβητισμού. Στον πρόλογο της 2ης έκδοσης των "Νεκρών Ψυχών" έγραφε: "Πολλά σε αυτό το βιβλίο έχουν γραφτεί λάθος, όχι ως πράγματα που συμβαίνουν στη γη της Ρωσίας. Σου ζητώ, αγαπημένε αναγνώστη, να με διορθώσεις. Μην απορρίψεις αυτό το αίτημα. Σου ζητώ να το κάνεις."

Οργισμένος ο Belinsky, ξέσπασε δημοσίως εναντίον του το 1847. Η ευρέως δημόσια επιστολή του Belinksy "Γράμμα στον Gogol" έδωσε στον αποδέκτη μία μακρά, άυπνη νύχτα:
"Ξέρω λίγο το Ρώσικο κοινό. Το βιβλίο σας με ενεργοποίησε ως προς την πιθανότητα του να αποτελέσει κακή επιρροή στην κυβέρνηση και τη λογοκρισία, αλλά όχι στο κοινό. Όταν φημολογήθηκε στην Αγ. Πετρούπολη ότι η κυβέρνηση επρόκειτο να δημοσιεύσει το βιβλίο σας [Επιλεγμένα Δοκίμια από Αλληλογραφία με φίλους- "Selected Passages from Correspodence with Friends] σε μερικές χιλιάδες αντίτυπα και να το πουλήσει σε πολύ χαμηλή τιμή, στους φίλους μου κυρίευσε η απογοήτευση. Αλλά τους είπα, τότε και εκεί, ότι το βιβλίο, παρόλα τα υπόλοιπα, δε θα έχει επιτυχία και πως σύντομα θα ξεχαστεί. Στην πραγματικότητα, τώρα μνημονεύεται κυρίως για τα άρθρα που έχουν γραφτεί σε αυτό, παρά για το ίδιο το βιβλίο. Ναι, οι Ρώσοι έχουν ένα βαθύ, αν και ακόμα υπανάπτυκτο, ένστικτο για την αλήθεια."

Τα επόμενα χρόνια, οι κριτικοί γίνανε ακόμα πιο αυστηροί, επικρίνοντας μυθηστοριογράφους και συγγραφείς των οποίων την δουλειά θεωρούσαν ανεπαρκώς ενδυναμωτική.

Αυτή, τότε, ήταν η πνευματική ατμόσφαιρα στην οποία ο Λένιν ενηλικιώθηκε. Ο πατέρας του, ένας αρκετά καλλιεργημένος συντηρητικός, ήταν ο υπεύθυνος επιθεωρητής σχολείων στην περιοχή του και ήταν πολύ σεβαστός ως εκπαιδευτικός. Στο σπίτι, ο Σαίξπηρ, ο Γκέτε και ο Πούσκιν, ανάμεσα σε άλλους εκφωνούνταν τις Κυριακές τα απογεύματα. Ήταν αδύνατο για την οικογένεια Ουλιάνοφ- "Λένιν" ήταν ψευδώνυμο που καθιερώθηκε ώστε να παραπλανηθεί η τσαρική αστυνομία- να αποφύγει την υψηλή διανόηση.

Στο γυμνάσιο, ο Λένιν αγάπησε τα Λατινικά. Ο δάσκαλος του είχε υψηλές ελπίδες ότι θα γινόταν φιλόλογος και δάσκαλος Λατινικών. Η ιστορία το θέλησε αλλιώς, αλλά το πάθος του Λένιν για τα Λατινικά, και το γούστο του για τους κλασσικούς, δεν τον άφησε ποτέ. Διάβαζε Virgil, Ovid , Horace και Juvenal από το πρωτότυπο, καθώς και Ρωμαϊκές συγκλητικές αγορεύσεις. Καταβρόχθισε τον Γκέτε, κατά τη διάρκεια της εικοσαετούς εξορίας του, διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας το "Φάουστ" πολλές φορές.

Ο Λένιν τοποθετούσε τη γνώση του για τους κλασσικούς σε καλή χρήση την περίοδο που οδηγούσε την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917. Τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου, τα "έσπασε" με τη Ρώσικη σοσιαλδημοκρατική ορθοδοξία και, εν συνεχεία πλήθους ριζοσπαστικών κειμένων, έβγαλε κάλεσμα για επανάσταση στη Ρωσία. Μέρος των κοντινών του συντρόφων τον κατήγγειλαν. Σε κάποια αντιμαχία, ο Λένιν παρέθεσε φράση του Μεφιστοφέλη από το αριστούργημα του Φάουστ: "H θεωρία φίλε μου, είναι γκρι, αλλά το πράσινο είναι το αιώνιο δέντρο της ζωής."

Ο Λένιν γνώριζε καλύτερα απ΄όλους, ότι η κλασική Ρώσικη λογοτεχνία πάντα ενέπνεε την πολιτική . Ακόμα και οι πιο "απολίτικοι" από τους συγγραφείς έβρισκαν δυσκολία το να αποκρύψουν την καταδίκη τους για την κατάστασης της χώρας. Το μυθιστόρημα του Ivan Goncharov "Oblomov"  ήταν ένα τυπικό παράδειγμα. Ο Λένιν λάτρευε τη δουλειά του. Η επιτυχία του βιβλίου γιορτάστηκε με την εισαγωγή μιας καινούριας λέξης στο Ρώσικο λεξικό: ομπλοβισμός (oblovism), που αποτέλεσε τον όρο της κατάχρησης από μεριάς της τάξης που βοηθούσε την αυτοκρατορία να επιβιώσει τόσο καιρό. O Λένιν, αργότερα, ισχυρίζεται ότι αυτή η ασθένεια δεν απαντιόνταν μόνο στις ανώτερες τάξεις, αλλά είχε επηρεάσει μεγαλύτερα κομμάτια της τσαρικής -και κατωτέρων αυτής- γραφειοκρατίας. Ακόμα και οι Μπολσεβίκοι αππαράτσκι δεν ήταν απρόσβλητοι. Στα δοκίμια- κατηγορητήρια του, ο Λένιν συχνά επιτίθονταν στους αντιπάλους συγκρίνοντας τους, σχεδόν πάντα, με δυσαρεσκείς, και μερικές φορές ελάσσονος σημασίας, χαρακτήρες αντλημένους από τη Ρωσική μυθιστοριογραφία.

Όταν οι συγγραφείς διέφεραν (και δεν ήταν οι μόνοι σε αυτό, φυσικά) ήταν στα πλαίσια των αναγκαίων μέσων για την ανατροπή του καθεστώτος. Ο Πούσκιν υποστήριξε τη Δεκεμβριανή εξέγερση του 1825 που προκάλεσε την διαδοχή του Νίκολα Ι. Γκόγκολ, σατυρίζοντας τις καταπιέσεις των δουλοκτητών, προτού γρήγορα υποχωρήσει. Ο Τουργκένιεφ ήταν κριτικός του τσαρισμού αλλά απεχθανόταν εντόνως τους νιχιλιστές που κήρυτταν τον τρόμο. Το φλερτ του Ντοστογιέφσκι με την αναρχο-τρομοκρατία μετατράπηκε σε αντίπαλο του μετά από μία τρομερή δολοφονία στην Αγ. Πετρούπολη. Η επίθεση του Τολστόι στη Ρώσικη απολυταρχία ευχαρίστησε τον Λένιν, αλλά ο αμήχανος κρυπτοχριαστιανισμός και πασιφισμός του τον άφησαν αδιάφορο. Πώς μπορεί, διερωτάται ο Λένιν, ένας τόσο προικισμένος συγγραφέας να είναι επαναστατικός και αντιδραστικός ταυτόχρονα; Σε μία σειρά από δεκάδες άρθρα, ο Λένιν ανέδειξε τις βαθιές αντιφάσεις στο έργο του Τολστόι. Ο Τολστόι του Λένιν ήταν ικανός να παρέχει μία διαυγή διάγνωση- τα μυθιστορήματα τους αναγνώριζαν και εξέφραζαν την οικονομική εκμετάλλευση και τη συλλογική οργή των χωρικών- αλλά χωρίς να διαμορφώνει το αντίδοτο. Αντί να φαντάζεται ένα ορθό επαναστατικό μέλλον, ο Τολστόι είχε επιδιώξει παρηγοριά στην ουτοπική εικόνα ενός απλούστερου, Χριστιανικού παρελθόντος. Στο "Ο Λίο Τολστόι ως ο αντικατοπτρισμός της Ρώσικης Επανάστασης", ο Λένιν έγραψε ότι "οι αντιφάσεις στις απόψεις και τις θεωρήσεις του Τολστόι δεν είναι ατυχήματα, εκφράζουν την αντιδιαμετρικές καταστάσεις της Ρώσικης ζωής στο τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα." Οι αντιφάσεις του Τολστόι, λειτούργησαν, έτσι, ως ένα χρήσιμο οδηγό στην πολιτική ανάλυση του Λένιν.

Εν τω μεταξύ, ο Λένιν απωθούνταν από την "κουλτούρα των βασάνων" του Ντοστογιέρφσκι, αν και η δύναμη της γραφής του ήταν αδιαμφισβήτητη. Ωστόσο, οι απόψεις του Λένιν για τη λογοτεχνία δεν γίνανε πολιτικές του κράτους. Ένα χρόνο μετά την επανάσταση, στις 2 Αυγούστου του 1918, η εφημερίδα Izvestia δημοσιοποίησε μία λίστα ανθρώπων, προτεινόμενοι από αναγνώστες, για την ανέγερση μνημείων προς τιμής τους. Ο Ντοστογιέφσκι ήταν δεύτερος, μετά τον Τολστόι. To μνημείο  αποκαλύφθηκε στη Μόσχα, το Νοέμβριο του ίδιου έτους από αντιπροσωπεία του σοβιέτ της Μόσχας, με αποτίμηση φόρου τιμής από τον συμβολιστή ποιητή Vyacheslav Ivanov.

Ο συγγραφέας που ίσως είχε την μεγαλύτερη επιρροή στον Λένιν- και, πραγματικά, σε μία ολόκληρη γενιά ριζοσπαστών και επαναστατών- ήταν ο Nikolay Chernyshevsky. O Chernyshevsky ήταν γιος ιερέα, καθώς και υλιστής φιλόσοφος και σοσιαλιστής. Το ουτοπικό του μυθιστόρημα "What Is To Be Done?" (Τι πρέπει να γίνει;) αποτέλεσε τη βίβλο μιας νέας γενιάς. Το γεγονός ότι είχε περαστεί παράνομα έξω από τη φυλακή, του προσέδιδε μία παραπάνω αύρα. Αυτό ήταν το βιβλίο που ριζοσπαστικοποίησε τον Λένιν, πολύ πριν συναντήσει τον Μάρξ (με τον οποίο ο Chernyshevsky είχαν ανταλλάξει γράμματα). Ως φόρο τιμής στον παλιό λαϊκό ριζοσπάστη, ο Λένιν τιτλοφόρησε μία από τις πιο σημαντικές πολιτικές του επεξεργασίες, γραμμένη και δημοσιευμένη το 1902, "Τι να κάνουμε" (αγγλ.μεταφρ. "What is to be done?").

Η τεράστια επιτυχία του μυθιστορήματος του Chernyshevsky ενόχλησε ιδιαιτέρως τους καθεστωτικούς μυθιστοριογράφους, τον Τουργκένιεφ χαρακτηριστικά, ο οποίος επιτέθηκε στο βιβλίο αβυσσαλέα. Αυτή η χολή αντικρούστηκε με μία λυσσαλέα απάντηση των ριζοσπαστών κριτικών Dobrolyubov (αντιμετωπιζόμενος από τους μαθητές τους ως ο "δικός μας Ντιντερό") και Pisarev. Αυτό έκανε τον Τουργκένιεφ ν' ασπρίσει. Συναντώντας τον Chernyshevsky σε μία δημόσια εκδήλωση, φώναξε: "Είσαι ένα φίδι κι αυτός ο Dobrolyubov, είναι μία σαύρα!"

Τι ήταν αυτό μέσα στο μυθιστόρημα που αποτέλεσε τέτοια αντιδικία; Τα τελευταία 50 χρόνια έχω κάνει τρεις απόπειρες να διαβάσω κάθε σελίδα, κι όλες οι απόπειρες έχουν αποτύχει. Δεν αποτελεί ένα κλασικό κομμάτι της Ρώσικης λογοτεχνίας. Ήταν μοναδικό και έπαιξε κρίσιμο ρόλο στην μετα-τρομοκρατική περίοδο της Ρώσικης διανόησης. Είναι αδιαμφισβήτητα πολύ ρζοσπαστικό από κάθε άποψη, ειδικότερα για τα ζητήματα ισότητας φύλου και τις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών, καθώς επίσης και για το πως να αγωνίζεται κανείς, πως να αποκρυπτογραφεί τον εχθρό και πως να ζει βάσει κάποιων κανόνων.

Ο Vladimir Nabokov απεχθανόταν τον Chernyshevsky αλλά έβρισκε αδύνατο να τον αγνοήσει. Στο τελευταίο του μυθιστόρημα "Το Δώρο", αφιέρωσε 50 σελίδες να μειώνει και να κοροϊδεύει το συγγραφέα και τον κύκλο του, αλλά παραδέχτηκε ότι "υπήρξε ένα χτύπημα στην τάξη αλαζονείας όσον αφορά τη συμπεριφορά σύγχρονων καλοαναθρεμμένων συγγραφέων απέναντι στον πληβείο Chernyshevsky" και κατ' ιδίαν ότι "Οι Τολστόι και Τουργκένιεφ τον φώναζαν "βρωμιάρη κύριο"... και τον χλεύαζαν με κάθε είδους μορφή".

Οι χλευασμοί τους προέρχονταν, μερικώς, από ζήλια, από τη στιγμή που ο σνομπισμός τους κυριαρχούσε στους νέους, και γεννημένους επίσης, όπως στην περίπτωση του Τουργκένιεφ, στη βαθιά και γερά ριζωμένη πολιτική εχθρότητα προς ένα συγγραφέα που ήθελε μία επανάσταση να καταστρέψει τις περιουσίες- εκτάσεις και να διανεμηθεί η γη στους χωρικούς.

O Λένιν συνήθιζε να θυμώνει με τους νεαρούς Μπολσεβίκους που τον επισκέπτονταν στην εξορία, την μεσο-επαναστατική περίοδο του 1905-1917, όπου τον κοροϊδεύαν για το βιβλίο του Chernyshevsky λέγοντας του ότι δεν μπορεί να διαβαστεί. Ήταν πολύ νέοι για να εκτιμήσουν το βάθος και το όραμα, ανταπαντούσε. Θα έπρεπε να περιμένουνε μέχρι να φτάσουν τα 40. Τότε θα καταλάβαιναν ότι η φιλοσοφία του Chernyshevsky ήταν βασισμένη σε απλά γεγονότα: είμαστε απόγονοι των πιθήκων και όχι του Αδάμ και της Εύας. H ζωή είναι μία βραχύχρονη βιολογική διαδικασία, εξού και η ανάγκη να φέρουμε την ευτυχία για τον καθένα και την καθεμιά. Αυτό δεν ήταν εφικτό σε ένα κόσμο όπου κυριαρχούσε η απληστία, το μίσος, ο πόλεμος, ο εγωισμός και ο διαχωρισμός τάξεων. Αυτό είναι γιατί η σοσιαλιστική επανάσταση ήταν απαραίτητη. Τη περίοδο όπου οι νεαροί Μπολσεβίκοι σκαρφάλωναν τα Ελβετικά βουνά μαζί τον Λένιν, έφταναν τα 40, ωστόσο, η επανάσταση είχε ήδη λάβει χώρα. Ο Chernyshevsky τώρα θα διαβαζόταν ευρέως από ιστορικούς που μελετούσαν την εξέλιξη της σκέψης του Λένιν. Πολυμαθείς προοδευτικοί κομματικοί με χαρά πέρασαν στον Μαγιακόφσκι. Όχι, όμως, ο Λένιν.

Ο κλασικισμός που ήταν τόσο ριζωμένος στον Λένιν λειτούργησε ως προπύργιο ώστε να αποτραβιέται απ' τις νέες ενθουσιώδεις εξελίξεις στην τέχνη και τη λογοτεχνία που είχαν εξίσου προϊδεάσει και συνοδεύσει την επανάσταση. Ο Λένιν έβρισκε δύσκολο να κάνει οποιεσδήποτε παραδοχές για τον μοντερνισμό στη Ρωσία ή αλλού. Η δουλειά της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας- του Μαγιακόφσκι και των κονστροκτουβιστών δεν ήταν του γούστου του.

Μάταια οι ποιητές και οι καλλιτέχνες του λέγανε ότι κι αυτοί, επίσης, αγαπούσαν τον Πούσκιν και τον Λερμόντοφ, αλλά ήταν επίσης επαναστάτες, προκαλώντας παλιές μορφές τέχνης και παράγοντας κάτι πολύ διαφορετικό και καινούριο που ταίριαζε πιο πολύ στον Μπολσεβικισμό και την εποχή της επανάστασης. Απλώς (ο Λένιν) δε μετακινούνταν. Μπορούσαν να γράψουν και να ζωγραφίσουν ό,τι ήθελαν, αλλά γιατί έπρεπε να αναγκαστεί να το εκτιμήσει; Πολλοί από τους συνεργάτες του Λένιν ήταν συμπαθείς προς τα νέα αυτά κινήματα. Οι Μπουκάριν, Λουνατσάρσκι, Κρούπσκαγια, Κολλοντάι και, σε κάποιο βαθμό, ο Τρότσκυ, καταλάβαιναν πως η επανασταστική φλόγα άνοιξε νέους ορίζοντες. Υπήρχαν διαφωνίες, δισταγμοί και αντιφάσεις ανάμεσα στους πρωτοποριακούς επίσης, και ο υποστηρικτής τους στην κυβέρνηση ήταν ο Ανάτολι Λουνατσάρσκι στο Λαϊκό Συμβούλιο για την Παιδεία, όπου η γυναίκα του Λένιν, Νάντια Κρούπσκαγια, δούλευε επίσης. Ελλείψεις σε χαρτί κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου οδήγησαν σε σφοδρείς διαφωνίες. Θα έπρεπε να δημοσιεύσουν φυλλάδια προπαγάνδισης ή ένα καινούριο ποίημα του Μαγιακόφσκι; Ο Λένιν επέμενε στην πρώτη άποψη. Ο Λουνατσάρσκι ήταν πεπεισμένος πως το ποίημα του Μαγιακόφκσι θα ήταν πολύ πιο αποτελεσματικό και, σε αυτήν την περίπτωση, κέρδισε.

Ο Λένιν ήταν επίσης εχθρικός σε οποιαδήποτε έννοια "προλεταριακής λογοτεχνίας και τέχνης", επιμένοντας ότι οι αιχμές της αστικής κουλτούρας (και των αρχαίων προκατόχων της) δεν μπορούσε να ξεπεραστεί από μηχανικές και νεκρές φόρμουλες αναπτυγμένες σε μία χώρα όπου το επίπεδο κουλτούρας, με την ευρεία έννοια, ήταν ιδιαίτερα χαμηλό. Συντομεύσεις σε αυτό το πεδίο δε θα δούλευαν ποτέ, κάτι που αποδείχτηκε περίτρανα από τον εκκεντρικό "σοσιαλιστικό ρεαλισμό" που εισάχθηκαν τα κακά χρόνια που ακολούθησαν το θάνατο του Λένιν. Η δημιουργικότητα μούδιασε. Το άλμα από το βασίλειο της ανάγκης στο βασίλειο της ελευθερίας, όπου οι ζωές όλων θα σχηματίζονταν από λογική, δεν έγινε ποτέ στη Σοβιετική Ένωση, ή και γι' αυτό το θέμα, οπουδήποτε αλλού.

*Το παραπάνω άρθρο αποτελεί μέρος των σκέψεων που αναλύει ο Ταρίκ Αλί στο καινούριο του βιβλίο: "The Dilemmas of Lenin: Terrorism, War, Empire, Love, Rebellion"

Πηγή: theguardian.com

 

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.