Brigada

06 Νοε

«Ο δρόμος για τα Δεκεμβριανά του 1944. Λίβανος, Καζέρτα και η ανολοκλήρωτη Απελευθέρωση.»

Η άνοιξη και το καλοκαίρι του 1944 είναι περίοδοι σπουδαίας σημασίας για τα γεγονότα που θα ακολουθήσουν. Ενώ έχει προδιαγραφεί η ήττα του Άξονα οι σύμμαχοι χαράσσουν την πολιτική τους για την εξασφάλιση των μετέπειτα πολιτικών ισορροπιών προς το συμφέρον τους.

του Χρήστου Φωτογλίδη

Στην φωτογραφία ο Σαράφης με τον Σκόμπυ και τον Ζέρβα στην Καζέρτα

Είναι συνηθισμένο στη σφαίρα της δημόσιας Ιστορίας όταν κάποιος προσπαθεί να μιλήσει ή να γράψει για τα Δεκεμβριανά να ξεκινά την αφήγηση του από την πορεία που πραγματοποίησε το ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) την 3η Δεκεμβρίου. Κάτι τέτοιο ωστόσο προκαλεί μία λανθασμένη ή μια ανολοκλήρωτη εντύπωση για το ρόλο και τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην Αθήνα το 1944. Γεγονότα που προκύπτουν από όλες τις προηγούμενες εξελίξεις κατά τη διάρκεια της Κατοχής και της Απελευθέρωσης και που για πολλούς είναι η κορύφωση μιας διαδικασίας που είχε ξεκινήσει προηγουμένως. Και ταυτόχρονα γεγονότα που εμπλέκονται μαζί με τα υπόλοιπα και οδηγούν στην ολίσθηση, στον γενικευμένο Εμφύλιο που ξεκινά το 1946. Γι’ αυτούς τους λόγους, στο παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να δούμε όλες εκείνες τις εξελίξεις των προηγούμενων μηνών που οδήγησαν στις Δεκεμβριανές μάχες.

Για αυτόν λοιπόν που θέλει να γράψει ένα άρθρο σε σχέση με τα γεγονότα του Δεκέμβρη ζήτημα αποτελεί από που να ξεκινήσει την αφήγηση του. Στις μάχες του Δεκεμβρίου συμμετέχει ενεργά το ΕΑΜ και το στρατιωτικό του σκέλος ο ΕΛΑΣ (κυρίως ο εφεδρικός ΕΛΑΣ) που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια της κατοχής. Πρέπει κάποιος δηλαδή να εξετάσει τους λόγους και τους τρόπους της ανάπτυξης του λαϊκού αντιστασιακού και αντιφασιστικού κινήματος, κύριος φορέας του οποίου υπήρξε το ΕΑΜ. Σε ένα άρθρο όμως αυτής της μορφής, είναι σχεδόν αδύνατον να μπορέσει κανείς να αναπτύξει με τον τρόπο που πρέπει όλα εκείνα τα στοιχεία που θα μας δώσουν την πλήρη εικόνα του Εθνικοαπελευθερωτικού Μετώπου. Ευτυχώς για αυτό το κείμενο, στην ίδια σελίδα έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς άρθρα που ασχολούνται με αυτό το θέμα . Σε αυτό που πρέπει επίσης οπωσδήποτε να σταθούμε είναι στα τελευταία χρόνια της κατοχής και στη γιγάντωση του Μετώπου αλλά και στην Ίδρυση της ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης) τον Μάρτιο του 1944. Ο Γιάννης Σκαλιδάκης στο βιβλίο του για την ΠΕΕΑ παραθέτει και σχολιάζει τα λόγια του βρετανού ταγματάρχη Ντέϊβιντ Γουάλας που γράφονται ήδη από τα τέλη του Αυγούστου του 1943 : «Όλος ο κεντρικός όγκος που σχηματίζει τη ραχοκοκαλιά της Ελλάδας είναι εντελώς και εξ ολοκλήρου ανεξάρτητος από την επιρροή ή την επαφή με τις δυνάμεις κατοχής ή τη διοίκηση των Κουίσλινγκ στην Αθήνα. Τα σύνορα ανατολικά και δυτικά είναι αόριστα και διαφέρουν από καιρό εις καιρό με τη δραστηριότητα των δυνάμεων του Άξονα. Αλλά σε κανονικές συνθήκες διατρέχουν σχεδόν παράλληλα τα σύνορα της θεσσαλικής πεδιάδας από τη μια πλευρά και των κύριων κοιλάδων της Ηπείρου από την άλλη. Υπάρχουν, φυσικά, απομονωμένα κομμάτια απελευθερωμένων περιοχών σε όλη την Ελλάδα αλλά αυτό είναι το μεγαλύτερο συνεχές κομμάτι και ξεκινά αδιάσπαστο από τη νότια Σερβία μέχρι κάτω τα βουνά της Γκιώνας και του Παρνασσού. Μέσα σε αυτό είσαι σε πλήρη ασφάλεια. Μπορείς να ταξιδέψεις από τη Φλώρινα μέχρι τις παρυφές της Αθήνας με τίποτα άλλο από μια άδεια από το ΕΑΜ». Προσθέτοντας: «Δεν είχα αντιληφθεί προτού πάω εκεί ο ίδιος πόσο μεγάλη είναι ή πόσο ελεύθερη».

Με αυτόν τον πολύ σύντομο αλλά και περιεκτικό τρόπο μπορεί κανείς να αντιληφθεί τα όρια της Ελεύθερης Ελλάδας. Περιοχή στην οποία το ΕΑΜ μπόρεσε να ιδρύσει τους δικούς του διοικητικούς μηχανισμούς και δομές (επισιτισμός, λαϊκά δικαστήρια, υγειονομικοί μηχανισμοί, Εκλογές) και παράλληλα να εμπεδώσει μέρος του προγράμματος του. Τα παραπάνω συνετέλεσαν στο ισχυρό λαϊκό έρεισμα που είχε το ΕΑΜ στην περίοδο που ακολούθησε μετά την κατοχή. Τα παραπάνω είναι πολύ ελλειπτικά καθώς σε σχέση με την ΠΕΕΑ, σε αυτό το κείμενο μας απασχολεί πως οδήγησε στην αύξηση της δύναμης του ΕΑΜ και παράλληλα πως ανέδειξε το ΕΑΜ σε πρωταγωνιστή των μετακατοχικών εξελίξεων. Πως συνέβαλε και βοήθησε δηλαδή (με την λαϊκή του ισχυροποίηση του) στο να καθίσει (με υψηλές βλέψεις στην ατζέντα του) στο μετακατοχικό τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Παράλληλα με την Κυβέρνηση του Βουνού για την Ελλάδα (και όχι στην Ελλάδα καθώς η μία ήταν στο εξωτερικό ) υπήρχαν άλλες δύο κυβερνήσεις. Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση και η δοσιλογική κυβέρνηση της Αθήνας.

Η άνοιξη και το καλοκαίρι του 1944 είναι περίοδοι σπουδαίας σημασίας για τα γεγονότα που θα ακολουθήσουν. Ενώ έχει προδιαγραφεί η ήττα του Άξονα οι σύμμαχοι χαράσσουν την πολιτική τους για την εξασφάλιση των μετέπειτα πολιτικών ισορροπιών προς το συμφέρον τους. Όμως γράφοντας παραπάνω «οι σύμμαχοι» δεν εννοούμε ένα ενιαίο συμμαχικό στρατόπεδο. Οι τρεις κύριοι «πολεμικοί» σύμμαχοι προσπαθούν να βάλουν τα θεμέλια της συγκρότησης των μεταπολεμικών σχηματισμών, βάζοντας μία ακόμα χώρα στη δικιά τους μεριά. Κύριο ρόλο σε σχέση με την Ελλάδα σε αυτή τη φάση παίζει η Αγγλία. Από νωρίς έχει δείξει τις προθέσεις της, πέρα από την πολιτική της αναφορικά με τους ναυτικούς διαδρόμους (και με το φόβο για το στρατηγικό πέρασμα των Δαρδανελίων), για διατήρηση της Ελλάδας στο δυτικό στρατόπεδο. Σημαντικό είναι επίσης, ότι ο «τοποτηρητής» των αγγλικών συμφερόντων στη Ελλάδα βασιλιάς Γεώργιος είχε χάσει οποιοδήποτε θετικό έρεισμα είχε στην ελληνική κοινή γνώμη. Τον Ιούνιο του 1944 ο υπουργός εξωτερικών της Αγγλίας, Άντονυ Ήντεν υπογράμμιζε: « σε σχέση με την Ελλάδα, θα πρέπει να μεθοδεύσουμε το σχηματισμό ενός νέου καθεστώτος, το οποίο μετά τον πόλεμο θα στραφεί αναμφίβολα στη Μεγάλη Βρετανία προς ενίσχυση ενάντια στη ρωσική απειλή.» .

Ας γυρίσουμε όμως λίγους μήνες ακόμα πίσω, όταν τον Απρίλιο του 1944 (και αφού προηγήθηκε και καταστάληκε το κίνημα της Μέση Ανατολής , στο οποίο μεγάλο μέρος των ενόπλων δυνάμεων που βρίσκονταν εκεί ζήτησε σχηματισμό εθνικής κυβέρνησης με βάση την ΠΕΕΑ) οι Άγγλοι εντείνουν τις προσπάθειες τους για την καταστολή του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ , αυτών των « (…)ληστών, που εμφανίζονται ως σωτήρες και διαβιώνουν εις βάρος των τοπικών χωρικών» . Τότε ακριβώς φτάνει στο Κάϊρο μετά από πρόσκληση των Άγγλων και ο Γεώργιος Παπανδρέου από την Αθήνα, για να αναλάβει την ηγεσία της ελληνικής κυβέρνησης. Τον επόμενο μήνα λοιπόν και αφού ο Παπανδρέου έχει ήδη ορκιστεί Πρωθυπουργός πραγματοποιείται στον Λίβανο συνέδριο, προκειμένου να καταρτιστεί Εθνική Κυβέρνηση. Στο συνέδριο συμμετείχαν εκπρόσωποι του ΕΑΜ, της ΠΕΕΑ, του ΚΚΕ, τους ΕΔΕΣ, της ΕΚΚΑ (ακόμη πρόσφατα τα γεγονότα της εκτέλεσης Ψαρρού), του Κόμματος των Φιλελευθέρων, του Λαϊκού Κόμματος και άλλοι. Το συνέδριο παρακολούθησε ο Άγγλος πρέσβης Ρ.Λίππερ. Το ΕΑΜ στην ατζέντα του για την εθνική κυβέρνηση είχε θέσει συγκεκριμένους στόχους. Οι εκπρόσωποι του πήγαιναν στη σύσκεψη έχοντας αφήσει στην Ελλάδα ένα αντιφασιστικό κίνημα από τα μεγαλύτερα της Ευρώπης, έχοντας απελευθερώσει στην πραγματικότητα μεγάλο μέρος της υπαίθρου και κυρίως έχοντας βγει δυνατότεροι από τις συγκρούσεις με τον ΕΔΕΣ ακόμη και μετά την εγκατάλειψη τους από τους Άγγλους. Από την άλλη οι Άγγλοι παρασκηνιακά είχαν συμφωνήσει με τον Παπανδρέου τη διαπραγματευτική γραμμή του. Τους μαξιμαλιστικούς και κυρίως τους μινιμαλιστικούς τους στόχους. Ξεκινώντας στις 17 Μαΐου το συνέδριο, σε ένα θέρετρο της Βηρυτού, η επικοινωνία των συνέδρων με τον «έξω κόσμο» κατέστη αδύνατη. Έτσι οι απεσταλμένοι των ΕΑΜ, ΚΚΕ, ΠΕΕΑ, βρέθηκαν «αντιμέτωποι» και απομονωμένοι με την υψηλή αγγλική διπλωματία. Ο «πολιτικός εγκλωβισμός» του ΕΑΜ εν τέλει απέδωσε στις 20 Μαΐου όταν και υπογράφεται το «Εθνικό Συμβόλαιο» του Λιβάνου . Οι αντιπρόσωποι του ΕΑΜ δε θα πάρουν σχεδόν τίποτα σε σχέση με όσα είχαν σχεδιάσει και τα νέα θα μαθευτούν στους «οργισμένους» συντρόφους τους πίσω στη χώρα. Μετά από κάποιους μήνες τελικά το ΕΑΜ θα δεχθεί να υλοποιήσει τη συμφωνία, όταν θα ανακοινώνει ότι θα συμμετάσχει σε εθνική κυβέρνηση αλλά μετά την αντικατάσταση Παπανδρέου. Με την προϋπόθεση να αναλάβει την αντιπροεδρία της κυβέρνησης ο Παπανδρέου δέχεται τον όρο του ΕΑΜ. Κάπου εκεί όμως βρίσκεται ο Ουίνστων Σπένσερ Τσόρτσιλ, ένας εκ των τριών δυνατών ανδρών του συμμαχικού στρατοπέδου, που όπως σημείωνε στον Ήντεν δεν πρόκειται «να πετάμε στου λύκους κάποιον που πήραμε υπό την προστασία μας, με τις πρώτες άναρθρές κραυγές αυτών των άθλιων (…)» και ξεκαθαρίζε ότι «είτε θα υποστηρίξουμε τον Παπανδρέου με τη βία αν χρειαστεί (..) είτε θα πάψουμε να έχουμε βλέψεις στην Ελλάδα» . Έτσι η παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου δε γίνεται δεχθεί, σωστότερο είναι μάλλον να πούμε ότι απαγορεύεται.

Το ΕΑΜ τελικά μπαίνει στην κυβέρνηση και ο Παπανδρέου προσπαθεί να διασφαλίσει τη θέση του την επόμενη μέρα της Απελευθέρωσης. Ζητά με κάθε μέσο και τρόπο την στήριξη των Βρετανικών όπλων για επιβολή της τάξης αλλά και για τον αγώνα ενάντια «σε μία μειοψηφία» η οποία «στα χέρια της έχει τα όπλα» όπως διατείνεται. Ο ίδιος ο Τσώρτσιλ έχει ήδη αποφασίσει την αποστολή στρατευμάτων στην Ελλάδα, μία απόφαση που δεν κοινοποιεί κατευθείαν για την αποφυγή διαρροών. Όμως «το ενδιαφέρον» του δε σταματά εκεί, «αγωνιά» για την εκκαθάριση της 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας (της Ταξιαρχίας του Ρίμινι από τη συμμετοχή της στη μάχη του Ρίμινι στην Ιταλία). Ταξιαρχία που τελικά στελεχώνεται από φιλό Βρετανούς αλλά κυρίως φιλό Βασιλικούς στρατιώτες και στρατιωτικούς. «Απαλλάσσεται» από οποιοδήποτε προοδευτικό στοιχείο και λαμβάνει σημαντικό ρόλο στην κρίση της αποστράτευσης και τα Δεκεμβριανά που θα ακολουθήσουν. Διοικείται από τον Θρασύβουλο Τσακαλώτο, αξιωματικό του ελληνικού στρατού, με κυρίαρχη δράση στις «εκκαθαρίστηκες» επιχειρήσεις του Εθνικού στρατού στην Πελοπόννησο κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου. Τον Αύγουστο του 1944 στη Ρώμη συναντάται ο Παπανδρέου με τον Τσώρτσιλ, ύστερα από αίτημα του πρώτου.

Το καλοκαίρι του 1944 και ενώ στην πολιτική σκακιέρα υπάρχουν αυτές οι εξελίξεις στην Ελλάδα συμβαίνουν μία σειρά από γεγονότα βαρύνουσας σημασίας. Το ματωμένο καλοκαίρι της Αθήνας όπως πολύ εύστοχα έχει χαρακτηριστεί είναι ένα σημαντικό κομμάτι αφού καθημερινά περιοχές της Αθήνας ήταν πεδία πολύνεκρων στρατιωτικών συγκρούσεων. Σε πολλές περιοχές της Αθήνας οι Γερμανοί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους στήνουν μπλόκα αιματοκυλώντας όλη την περιοχή. Εκατοντάδες νεκροί, αντιστασιακοί και άμαχοι. Από τον Σεπτέμβρη το ΕΑΜ αντεπιτίθεται. Με μία σειρά επιχειρήσεων επιδιώκει την ανακατάληψη «δικών» του περιοχών. Επιπλέον κλιμακώνει συνεχώς και τον απεργιακό του αγώνα (παράδειγμα οι απεργίες 16 και 18 Σεπτεμβρίου σε Αθήνα- Πειραιά). Ταυτόχρονα σε όλη την Ελλάδα διεξάγονταν εμφύλιες συγκρούσεις κυρίως ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και στα τάγματα ασφαλείας που προηγουμένως είχαν εξαπολύσει σφοδρές επιθέσεις ενάντια στο αντιστασιακό κίνημα και στις οργανώσεις του ΕΑΜ. Ακόμη πιο έντονος ήταν ο επόμενος κύκλος των συγκρούσεων που ακολούθησε το φθινόπωρο του ΄44 . Η σφοδρότητα των συγκρούσεων ήταν άνευ προηγουμένων και ο κύκλος του αίματος δεν έκλεισε ούτε τις μέρες πριν την Απελευθέρωση. Οι τελευταίες μάχες πριν την Απελευθέρωση στην Αθήνα είχαν περισσότερες διαφορές από αυτές της υπαίθρου παρά ομοιότητες. Τώρα έμπαινε εντονότερο το ταξικό στοιχείο, από τη μία εξαιτίας της φυσιογνωμία και τη σύσταση των ένοπλων οργανώσεων που συμμετέχουν από το μέρος του αντιστασιακού κινήματος και από την άλλη εξαιτίας των επιδίκων τους. Εκτός από τα πολεμικά επεισόδια η πείνα και η φτώχεια είχαν φτάσει στο απροχώρητο. Και η εξωτερική βοήθεια περιοριζόταν στην Αθήνα. Ο υπερπληθωρισμός και η κερδοσκοπία της μαύρης αγοράς ήταν ραγδαία. Και συνέβαλαν περαιτέρω στην υιοθέτηση νέων πρακτικών από μέρους του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ σε ταξικότερη κατεύθυνση με επίκεντρο τη δράση τους για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου του λαού.

Τον Σεπτέμβριο του 1944 στην Καζέρτα πραγματοποιήθηκε σύσκεψη ανάμεσα σε Άγγλους πολιτικούς και στρατιωτικούς, μεταξύ άλλων ο Μακ Μίλαν και οι στρατηγοί Ουίστον και Σκόμπυ, μέλη της ελληνικής κυβέρνησης υπό τον Παπανδρέου και στελέχη των ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων ΕΑΜ και ΕΔΕΣ που μεταφέρθηκαν εκεί με βρετανικό πολεμικό αεροσκάφος. Στις 26 Σεπτεμβρίου τελικά υπογράφεται η συμφωνία ης Καζέρτας. Βασικός και κύριος όρος της ήταν οι αντάρτικες ομάδες θα υπάγονταν στην ελληνική κυβέρνηση και με τι σειρά της η κυβέρνηση Παπανδρέου θα τις έθετε κάτω από τις διαταγές του αρχιστράτηγου Ρ.Σκόμπυ. Ταυτόχρονα όριζε τα τάγματα ασφαλείας ως όργανα του εχθρού και υπογράμμιζε πως θα αντιμετωπίζονταν ως τέτοια εκτός και αν παραδίδονταν. Μετά την υπογραφή της συμφωνίας ορίστηκαν οι περιοχές ευθύνης αλλά και δράσης των αντάρτικων στρατών και εκδόθηκε μία σειρά από διάφορα άλλα άρθρα. Γνωρίζοντας πλέον με ακρίβεια τα ιστορικά γεγονότα που ακολούθησα, μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι οι συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας δεν οδήγησαν στην διακηρύχτηκα επιθυμητή εθνική ενότητα. Μερικές μέρες αργότερα και ενώ ο Τσώρτσιλ ήταν καθοδόν για τη Μόσχα για συνάντηση με τον Στάλιν, έκανε στάση στη Νάπολη για συνάντηση με τον Έλληνα πρωθυπουργό. Ο Παπανδρέου του εξέφρασε την ανησυχία του για τις βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις. Ζήτησε οικονομική βοήθεια και ξανά τόνισε τη θέση της Ελλάδας στο πλευρό της συμμάχου Αγγλίας.

Στην Αθήνα το κλίμα ήταν εκρηκτικό και κυριαρχούσε η εκατέρωθεν καχυποψία. Ο ΕΛΑΣ επιδίωκε μία πολιτική συμβολής στην προετοιμασία της υποδοχής της κυβέρνησης ενώ η άλλη πλευρά επιδίωκε την ανασύνταξη του «μπλοκ» της. Στρατιωτικά αλλά και πολιτικά εγκαλώντας τον υπόλοιπο αστικό κόσμο. Ξεκίνησε η συγκρότηση του σώματος «Εθνικός Στρατός Αθηνών» που στελεχώθηκε αποκλειστικά με αντικομουνιστές, μέλη της «Χ» και του ΕΔΕΣ. Ταυτόχρονα το ΕΑΜ καταγγέλλει μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας και δοσιλογικών οργανώσεων που επιδίωκαν να καταταχθούν στον αντικομουνιστικό αθηναϊκό στρατό.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, στις 18 Οκτωβρίου του 1944 καταφθάνει στον Πειραιά η ελληνική κυβέρνηση με επικεφαλής τον Παπανδρέου. Ένας σύντομος τρόπος για να κατανοήσουμε το κλίμα είναι να δούμε τα επίθετα που ακολουθούν τη λέξη Απελευθέρωση σε κάποια σύγχρονα ελληνικά ιστορικά πονήματα. Ο Ιάσων Χανδρινός την «ορίζει» ως : «Η ανεπαίσθητη Απελευθέρωση», ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης ως : «Η δύσκολη Απελευθέρωση» και ο Θανάσης Σφήκας χαρακτηρίζει εκείνο το φθινόπωρο ως : «Το φθινόπωρο της δυσαρέσκειας». Την Απελευθέρωση θα ακολουθήσει κυβερνητική κρίση, η μη εμπέδωση της εξουσίας και η «κρίση της αποστράτευσης» που με τη σειρά τους και τη «συμβολή» τους θα οδηγήσουν στα Δεκεμβριανά.

 


Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Churchill W.S., The Second World War, τόμος 5, Closing the Ring (London: Cassell, 1952)

Close David Η. (επιμ.), «Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, 1943-1950. Μελέτες για την πόλωση» Φιλίστωρ, 2000

Βόγλης Πολυμέρης, «Η ελληνική κοινωνία στην Κατοχή 1941-1944» Αλεξάνδρεια, 2010

Παπαθανασίου Ιωάννα, Σφήκας Θανάσης, «Ένας δρόμος χωρίς σύγκρουση: το παιχνίδι για την εξουσία, 1943-1944» στο «Κατοχή, Αντίσταση 1941-1944», επιμ τόμου.: Χάγκεν Φλάισερ, επιμέλεια σειράς: Ηλίας Νικολακόπουλος, Βασίλης Παναγιωτόπουλος, εφ. ΤΑ ΝΕΑ, Alter - Ego ΜΜΕ. Α.Ε., 2010

Σεφέρης Γιώργος, «Πολιτικό Ημερολόγιο 1935-1944.» τόμος Ι., Ίκαρος, Ιανουάριος 1992

Σκαλιδάκης Γιάννης, «Η ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στο χρόνια της κατοχής. (1943-1944)» Ασίνη, 2014

Σφήκας Θανάσης Δ., «Με τον Μέτερνιχ ή με τον Πάλμερστον; Οι Βρετανοί και οι Δεκέμβριος του 1944» Ζήτη, 2015

Φλάισερ Χάγκεν, «Στέμμα και σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης 1941-1944» τόμοι Ι, ΙΙ, Παπαζήση

Χατζηιωσήφ Χρ., Παπαστράτης Πρ. (επιμ.), «Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. (Τόμος Γ’ – Μέρος Α΄, Β’)» Βιβλιόραμα, Δεκέμβριος 2007

Χανδρινός Ιάσονας Γ., «Το τιμωρό χέρι του λαού. Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα 1942-1944» Θεμέλιο, 2012

Χαραλαμπίδης Μενέλαος, «Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας» Αλεξάνδρεια, 2014

Χατζής Θανάσης, «Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε. Εθνικοαπελευθερωτικός Αγώνας ‘41-‘45.» Τόμοι Ι,ΙΙ,ΙΙΙ. Δωρικός, 1983

 

 

 

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.