Brigada

24 Απρ

Σημειώσεις για το σύγχρονο ιμπεριαλισμό

Το νεοφιλελεύθερο καθεστώς που επιβάλλεται στον κόσμο από την άνοδο του παγκο­σμιοποιημένου χρηματιστικού κεφαλαίου συνεπάγεται μια σειρά από σοβαρές αντιφά­σεις, που φέρνουν το σύστημα σε αδιέξοδο. Αυτό του οποίου είμαστε μάρτυρες σήμερα είναι ένα τέτοιο αδιέξοδο.

Του Πραμπχάτ Πατνάικ*

Η παγκόσμια χρηματιστική κοινότητα

Οι περιορισμοί σχετικά με τις δραστηριότητες του έθνους-κράτους δεν επιβάλλονται μόνο από το φόβο της φυγής κεφαλαίων. Ένας ολόκληρος ιδεολογικός μηχανισμός, και μαζί με αυτόν μια ολόκληρη στρατιά από ιδεολόγους, οικοδομείται για τη στήριξη των νεοφιλελεύθερων πολιτικών. Δεδομένου ότι το ίδιο το χρηματιστικό κεφάλαιο αποκτά διεθνή χαρακτήρα, οι κάτοχοι αυτού του διεθνούς χρηματιστικού κεφαλαίου αποτελούν, για να δανειστούμε την έκφραση του Λένιν, μια παγκόσμια χρηματιστική ολιγαρχία. Αυτή η παγκόσμια χρηματιστική ολιγαρχία απαιτεί για τη λειτουργία της μια στρατιά από εκπροσώπους, προσωπικότητες των μίντια, καθηγητές, γραφειοκράτες, τεχνοκρά­τες και πολιτικούς που βρίσκονται σε διαφορετικές χώρες.

Η δημιουργία αυτού του στρατού είναι μια σύνθετη επιχείρηση, στην οποία μπορεί κανείς να διακρίνει τουλάχιστον τρεις διακριτές διαδικασίες. Οι δύο είναι αρκετά απλές. Αν μια χώρα έχει τραβηχτεί στη δίνη της παγκοσμιοποιημένης χρηματιστικοποίησης ανοίγοντας τις πόρτες της στην ελεύθερη κυκλοφορία του χρηματιστικού κεφαλαίου, στη συνέχεια, θέλοντας και μη, ακόμη και καλοπροαίρετοι γραφειοκράτες, πολιτικοί και καθηγητές θα απαιτούν, προς το εθνικό συμφέρον, μια υπόκλιση στις ορέξεις της πα­γκόσμιας χρηματιστικής ολιγαρχίας, δεδομένου ότι το να μη γίνει αυτό θα κοστίσει στη χώρα ακριβά μέσω εξουθενωτικών και αποσταθεροποιητικών εκροών κεφαλαίων. Το έργο κοντολογίς επιτυγχάνεται αυτόματα ως ένα βαθμό όταν μια χώρα έχει παγιδευτεί να ανοίξει τις πόρτες της στις χρηματοοικονομικές ροές.

Η δεύτερη διαδικασία είναι η άσκηση πίεσης από ομότιμους. Οι υπουργοί Οικο­νομικών, Διοικητές Κεντρικών Τραπεζών, κορυφαίοι οικονομικοί γραφειοκράτες που ανήκουν σε διαφορετικές χώρες, όταν συναντώνται, τείνουν αυξανόμενα να αποτελούν ό,τι έχει ονομαστεί μια «επιστημική κοινότητα». Αρχίζουν όλο και περισσότερο να μι­λούν την ίδια γλώσσα, να μοιράζονται την ίδια κοσμοαντίληψη και να δηλώνουν πίστη στις ίδιες προκαταλήψεις, τις ίδιες θεωρητικές θέσεις που έχουν εύστοχα περιγραφεί ως «απάτη των χρηματοοικονομικών». Όσοι δεν το κάνουν βρίσκονται κάτω από τεράστια πίεση να συμμορφωθούν και οι περισσότεροι τελικά υποκύπτουν. Η πίεση που ασκείται μπορεί να στηριχτεί από τους πιο εγκόσμιους πειρασμούς που είχε περιγράψει ο Λένιν, οι οποίοι κυμαίνονται από τις άμεσες δωροδοκίες ως τις προσοδοφόρες προσφορές απα­σχόλησης μετά τη συνταξιοδότηση, αλλά, ανεξάρτητα από τη μέθοδο που χρησιμοποιείται ο κομφορμισμός στην «απάτη» που το παγκοσμιοποιημένο χρηματιστικό κεφάλαιο σερβίρει ως πραγματικά οικονομικά γίνεται ένα σημάδι αξιοπρέπειας.

Αλλά ακόμα και η πίεση από ομότιμους προϋποθέτει ότι θα πρέπει να υπάρχει μια ομάδα βασικών ιδεολόγων του χρηματιστικού κεφαλαίου που ασκούν και χειρίζονται αυτή την πίεση. Οι ίδιοι οι «ομότιμοι» δεν είναι άτομα που πλέουν ελεύθερα, αλλά πρέπει να παροτρύνονται να μοιράζονται ένα σύστημα πεποιθήσεων. Πρέπει να υπάρ­χει, επομένως, ένα σύνολο βασικών διανοούμενων, ιδεολόγων, στοχαστών και στρα­τηγικών εγκεφάλων που προωθούν αυτό το σύστημα πεποιθήσεων, διαμορφώνουν και μεταδίδουν την ιδεολογία του χρηματιστικού κεφαλαίου, και γενικά φροντίζουν τα συμ­φέροντα του παγκοσμιοποιημένου χρηματιστικού συστήματος. Δεν είναι κατ’ ανάγκη καπιταλιστές ή μεγιστάνες· αλλά είναι κοντά στους οικονομικούς μεγιστάνες, και συ­νήθως μοιράζονται τα «λάφυρα». Η κύρια οικονομική ολιγαρχία, που αποτελείται από αυτούς τους μεγιστάνες, μαζί με αυτούς τους βασικούς ιδεολόγους και δημοσιολόγους του χρηματιστικού κεφαλαίου, αποτελούν την «παγκόσμια χρηματιστική κοινότητα». Η λειτουργία αυτής της παγκόσμιας χρηματιστικής κοινότητας είναι να προωθεί και να διαιωνίζει την ηγεμονία του διεθνούς χρηματιστικού κεφαλαίου. Και αυτή η παγκόσμια οικονομική κοινότητα υπαγορεύει τους τρόπους της στα πολιτικά συστήματα των δια­φόρων χωρών, αρχικά ως σύμβουλοι εκπαιδευμένοι στο ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τρά­πεζα που τοποθετούνται σε οικονομικά υπουργεία, και κατόπιν ως μέλη του υπουργικού συμβουλίου, και ακόμα και αξιωματούχοι των καθιερωμένων πολιτικών κομμάτων.
Μεταρρυθμίσεις αναλαμβάνονται παντού στο εκπαιδευτικό σύστημα για να απαλ­λαγεί από τα απομεινάρια οποιασδήποτε κοσμοθεωρίας διαφορετικής από αυτό που διαδίδει η παγκόσμια χρηματιστική κοινότητα. Διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ιδεολογική ηγεμονία του χρηματιστικού κεφαλαίου. Η διαδικασία της ιδιωτικοποίησης και της εμπορευματοποίησης της εκπαίδευσης διευκολύνει τη θέσπιση τέτοιων μεταρ­ρυθμίσεων.

Οι αντιφάσεις της παγκοσμιοποίησης 

Το νεοφιλελεύθερο καθεστώς που επιβάλλεται στον κόσμο από την άνοδο του παγκο­σμιοποιημένου χρηματιστικού κεφαλαίου συνεπάγεται μια σειρά από σοβαρές αντιφά­σεις, που φέρνουν το σύστημα σε αδιέξοδο. Αυτό του οποίου είμαστε μάρτυρες σήμερα είναι ένα τέτοιο αδιέξοδο. Υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις αντιφάσεις που πρέπει να επισημανθούν. 

Η πρώτη συνίσταται στο γεγονός ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών και του κεφαλαίου (αν και όχι της εργασίας) έχει καταστήσει δύσκο­λο να διατηρηθεί η μισθολογική διαφορά μεταξύ των προηγμένων και καθυστερημένων οικονομιών που παραδοσιακά χαρακτήριζε τον καπιταλισμό. Δεδομένου ότι σε γενικές γραμμές παρόμοιες τεχνολογίες είναι διαθέσιμες σε όλες τις οικονομίες (και η ελεύθε­ρη κυκλοφορία των κεφαλαίων το εξασφαλίζει αυτό), τα εμπορεύματα που παράγονται με το φθηνότερο εργατικό δυναμικό που υπάρχει στις οικονομίες του τρίτου κόσμου μπορούν να υπερνικούν στον ανταγωνισμό εκείνα που παράγονται στις ανεπτυγμένες χώρες. Εξαιτίας αυτού, οι μισθοί στις ανεπτυγμένες χώρες δεν μπορεί να αυξηθούν, και μάλιστα έχουν την τάση να πέφτουν για να κάνουν τα προϊόντα τους πιο ανταγωνιστι­κά, να κινούνται διαρκώς λίγο πιο κοντά προς τα επίπεδα που επικρατούν στον τρίτο κόσμο, επίπεδα που δεν είναι υψηλότερα, χάρη στην ύπαρξη μεγάλων εφεδρειών εργα­τικού δυναμικού, από εκείνα που απαιτούνται για να ικανοποιηθούν κάποιες ιστορικά προσδιορισμένες ανάγκες επιβίωσης. Οι εργαζόμενοι των προηγμένων χωρών, με άλλα λόγια, δεν μπορούν πλέον να ξεφύγουν από τις ολέθριες συνέπειες του εφεδρικού εργα­τικού δυναμικού του τρίτου κόσμου (το οποίο δημιουργήθηκε μέσω της αποικιακής και ημι-αποικιακής εκμετάλλευσης που προκάλεσε την «αποβιομηχάνιση» και μια «διαρ­ροή πλεονάσματος»). Και ακόμη καθώς οι μισθοί στις προηγμένες χώρες πέφτουν, στα ισχύοντα επίπεδα παραγωγικότητας της εργασίας, η παραγωγικότητα της εργασίας στις χώρες του τρίτου κόσμου κινείται προς τα επάνω, στο ισχύον επίπεδο των μισθών, προς το επίπεδο που επιτεύχθηκε στις προηγμένες χώρες. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι μισθολογικές διαφορές που εξακολουθούν να υφίστανται, προκαλούν μια διάχυση των δραστηριοτήτων από τις πρώτες στις τελευταίες χώρες. Αυτή η διπλή κίνηση σημαίνει ότι το μερίδιο των μισθών στο σύνολο της παγκόσμιας παραγωγής μειώνεται.

Μια τέτοια μείωση του μεριδίου των μισθών στην παγκόσμια παραγωγή συμβαίνει και για έναν ακόμη λόγο: καθώς η τεχνολογική πρόοδος στην παγκόσμια οικονομία αυ­ξάνει το επίπεδο της παραγωγικότητας της εργασίας παντού, οι μισθοί των εργαζομένων δεν αυξάνουν παράλληλα, και πάλι εξαιτίας του ότι αυτοί οι μισθοί είναι συνδεδεμένοι με την ύπαρξη σημαντικών αποθεμάτων εργατικού δυναμικού στην παγκόσμια οικονομία.

Ως αποτέλεσμα, λαμβάνοντας την παγκόσμια οικονομία ως σύνολο, υπάρχει τόσο μια αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων, όσο και, ως συνέπεια, ένα αυξανόμενο πρόβλημα ανεπαρκούς συνολικής ζήτησης: δεδομένου ότι ένα δολάριο στα χέρια των εργαζόμενων δαπανάται για κατανάλωση, ενώ ένα δολάριο στα χέρια των καπιταλιστών εν μέρει αποταμιεύεται, οποιαδήποτε μεταβολή στην κατανομή του εισοδήματος από τους μισθούς στα κέρδη τείνει να συμπιέσει τη ζήτηση και να δημιουργήσει ένα «πρόβλημα πραγματοποίησης». Οι πιστωτικά χρηματοδοτούμενες δαπάνες και οι δαπάνες που διεγείρονται από κερδοσκοπικές «φούσκες» στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων παρέχουν μόνο προσωρινά αντίδοτα σε αυτή την τάση προς την υπερπαραγωγή σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά με το σπάσιμο των εν λόγω «φουσκών» και τον αναπόφευκτο τερματισμό της πιστωτικής χρηματοδότησης, η βασική υποκείμενη κρίση της παγκόσμιας οικονομίας επανεμφανίζεται με όλη της την ένταση.

Η δεύτερη αντίφαση στο πλαίσιο του νεοφιλελεύθερου καθεστώτος προκύπτει από αυτό. Οποιαδήποτε ανεπάρκεια της συνολικής ζήτησης που οδηγεί σε ανεργία και ύφεση φυσικά επηρεάζει τους υψηλόμισθους και επομένως υψηλού κόστους παραγωγούς στις προηγμένες χώρες πιο σοβαρά από ό,τι εκείνους των χωρών με χαμηλούς μισθούς όπως η Ινδία ή η Κίνα. Χώρες όπως οι ΗΠΑ συνεπώς υφίστανται, ως αποτέλεσμα αυτής της παγκόσμιας τάσης προς την υπερπαραγωγή, όχι μόνο υψηλότερα επίπεδα ανεργίας, αλλά επίσης συνεχή και αυξανόμενα ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών στο ισοζύγιο πληρωμών τους. Κοντολογίς, η οξεία ανεργία, ιδιαίτερα στις μέχρι τώρα οικονομίες με υψηλούς μισθούς, και το λεγόμενο πρόβλημα των «παγκόσμιων ανισορροπιών» (χώρες όπως η Κίνα έχουν συνεχή και αυξανόμενα πλεονάσματα ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, ενώ οι ΗΠΑ έχουν αυξανόμενα ελλείμματα και συνεπώς χρεώνονται αυξανόμενα) προκαλούνται και τα δυο από το νεοφιλελεύθερο καθεστώς που επιβάλλεται στον κόσμο από το παγκοσμιοποιημένο χρηματιστικό κεφάλαιο. Ενώ οι αμερικάνικες πολυεθνικές εταιρείες και χρηματοπιστωτικά συμφέροντα απαιτούν νεοφιλελεύθερα καθεστώτα παντού, οι συνέπειες αυτής της απαίτησης είναι μειωμένοι μισθοί και απασχόληση για τους εργαζόμενους των ΗΠΑ.

Εάν το κράτος στις προηγμένες οικονομίες, όπως οι ΗΠΑ, μπορούσε να παρέμβει για την προώθηση της ζήτησης τότε η ανεργία εκεί θα μπορούσε να μειωθεί. Αλλά, όπως έχουμε δει, το καθεστώς του παγκοσμιοποιημένου χρηματοοικονομικού συστήματος συνεπάγεται ένα πισωγύρισμα στις κρατικές παρεμβάσεις στη διαχείριση της ζήτησης. Φυσικά, το κράτος της κορυφαίας οικονομίας, των ΗΠΑ, της οποίας το νόμισμα όντας σχεδόν «καλό όσο ο χρυσός», απολαμβάνει ένα βαθμό ανοσίας από τα καπρίτσια του διεθνούς χρηματιστικού κεφαλαίου στο πλαίσιο αυτό, εξακολουθεί να διατηρεί κάποια δημοσιονομική αυτονομία και μπορεί ακόμα να αναλάβει τη διαχείριση της ζήτησης, δεδομένου ότι η φυγή κεφαλαίων μακριά από το νόμισμά της δεν θα είναι πάρα πολύ σοβαρή. Όμως, δεδομένου ότι η ίδια η χώρα με το ηγετικό νόμισμα γίνεται προοδευτικά χρεωμένη, η ικανότητά της να αναλάβει τη διαχείριση της ζήτησης υποφέρει επίσης.
Η ανικανότητα του καπιταλιστικού κράτους να αναλάβει τη διαχείριση της ζήτησης όπως παλιότερα, αποτελεί την τρίτη αντίφαση του νεοφιλελεύθερου συστήματος, εντός του οποίου συνεπώς δεν υπάρχει καμία αποτελεσματική λύση στο πρόβλημα της παγκό­σμιας υπερπαραγωγής και των παγκόσμιων ανισορροπιών.

Ο νεοφιλελευθερισμός κοντολογίς ωθεί τον καπιταλισμό προς μια παρατεταμένη κρίση για αρκετούς συνενεργούντες λόγους: δημιουργεί μια τάση προς την υπερπαρα­γωγή στην παγκόσμια οικονομία επιφέροντας ανισότητες στην κατανομή του παγκό­σμιου εισοδήματος· υποβαθμίζει τη δυνατότητα των καπιταλιστικών εθνών κρατών για ανάληψη της διαχείρισης της ζήτησης· και υπονομεύει επίσης την ικανότητα του ηγετι­κού κράτους να παίζει έναν παρόμοιο ρόλο, αλλά για ένα διαφορετικό λόγο, δηλαδή επι­βαρύνοντάς το με συνεχή και οξεία ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών.

Μπορεί να θεωρηθεί ότι η κρίση για την οποία μιλάμε αφορά κατά κύριο λόγο τον προηγμένο καπιταλιστικό κόσμο, ο οποίος θα συνεχίσει να παραμείνει βυθισμένος σε αυτή για μεγάλο χρονικό διάστημα (και αν κατά τύχη υπάρξει μια νέα «φούσκα» που θα τον βγάλει προσωρινά από την κρίση, η αναπόφευκτη κατάρρευσή της θα τον βυ­θίσει ξανά σε κρίση)· αλλά οι χώρες του τρίτου κόσμου, ιδιαίτερα χώρες όπως η Ινδία, έχουν ανοσία σε αυτή. Εδώ, όμως, είναι που η τέταρτη αντίφαση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού αποκτά σημασία. Αυτή σχετίζεται με το γεγονός ότι το αστικό κράτος στον τρίτο κόσμο αποσύρεται από το ρόλο του στην υποστήριξη, την προστασία και την προώθηση της οικονομίας των αγροτών και των μικροπαραγωγών, καθώς η εγχώ­ρια μεγαλοαστική τάξη και τα οικονομικά συμφέροντα συνδέονται στενά με το διεθνές χρηματιστικό κεφάλαιο κάτω από το νεοφιλελεύθερο καθεστώς, οδηγώντας σε μια διάσπαση του έθνους και την ανάπτυξη ενός βαθιού χάσματος μέσα σε αυτό. Η εγκατά­λειψη αυτού του ρόλου που είχε αναλάβει το αστικό κράτος στη διάρκεια της περιόδου παρεμβατισμού ως μέρος της κληρονομιάς του αγώνα για την απο-αποικιοποίηση, απο­δεκατίζει τη μικρή παραγωγή, εξαπολύει μια διαδικασία πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου (ή αυτό που μπορεί να ονομαστεί γενικότερα μια διαδικασία «συσσώρευσης μέσω καταπάτησης»). Οι πολυεθνικές αλυσίδες λιανικής όπως η Wal-Mart έρχονται να εκτοπίσουν τους μικρεμπόρους· οι αγροτικές επιχειρήσεις έρχονται να ξεζουμίσουν την αγροτιά· οι άρπαγες γης χρηματιστές έρχονται για να εκτοπίσουν τους αγρότες από τη γη τους· και οι κάθε λογής μικροπαραγωγοί παντού παγιδεύονται μεταξύ της αύξησης των τιμών των εισροών που προκαλείται από την απόσυρση των κρατικών επιχορηγήσεων και της μείωσης των τιμών παραγωγής που προκαλείται από την απόσυρση της κρατικής προστασίας από τις παγκόσμιες τάσεις των τιμών των βασικών εμπορευμάτων. Όταν προσθέσουμε σε όλα αυτά την αύξηση του κόστους διαβίωσης, λόγω της ιδιωτικοποίησης της εκπαίδευσης, της υγείας και πολλών βασικών υπηρεσιών, η οποία επηρεάζει το σύνολο του εργαζόμενου πληθυσμού, μπορούμε να μετρήσουμε την τοξικότητα της διαδικασίας της πρωτόγονης συσσώρευσης που έχει εξαπολυθεί.

Επομένως, η τρέχουσα περίοδος είναι τέτοια όπου όχι μόνο οι προηγμένες καπι­ταλιστικές χώρες αντιμετωπίζουν κρίση και ανεργία, αλλά το ίδιο συμβαίνει ακόμη και με φαινομενικά «επιτυχημένες», «υψηλής ανάπτυξης» χώρες όπως η Ινδία. Οι πρώτες επηρεάζονται από το πρόβλημα της ανεπαρκούς ζήτησης, οι τελευταίες τόσο από τις επιπτώσεις της κρίσης των πρώτων (μέσω των συνεπειών της στις αγροτικές τιμές και τις εξαγωγικές δραστηριότητες) όσο και από το πρόσθετο πρόβλημα της συμπίεσης και της στέρησης των μικροπαραγωγών και της ανεργίας που προκαλούνται από αυτό. Και τα δύο τμήματα της παγκόσμιας οικονομίας συνεπώς προσβάλλονται από οξεία κοινω­νική κρίση.

* Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα του άρθρου που δημοσιεύθηκε στον τόμο 15 της Μαρξιστικής Σκέψης.

Πηγή: marxistikiskepsi.gr

 

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.