Brigada

26 Απρ

Για τον Batman και τον Superman (ή αλλιώς, για τους «θεούς», τους «θεάνθρωπους», τους «καλούς», τους «κακούς» και τα «ανθρωπάκια»)

Με λίγα λόγια, πρόκειται για μια εξιδανικευμένη ιστορία του ανθρώπινου είδους: ο καπιταλισμός αμφισβητεί και ορθώς αποκαθηλώνει τον «θεό», όχι όμως πλήρως, αφού η ανυπέρβλητη «ηθική» του τελευταίου είναι αναγκαίος «φάρος» στην μάχη απέναντι στην κάπως έμφυτη «σατανικότητα» της επιστήμης και του κεφαλαίου.

Του Άρη Τόλιου

 

Τα τελευταία χρόνια, το Χόλιγουντ έχει στρέψει τον εμπορικό του προσανατολισμό στον κόσμο των υπερηρώων. Η εξάντληση σεναρίων εσχατολογικού περιεχομένου με τη μορφή που τα γνωρίσαμε στις δεκαετίες ’80-’90 (πόσες φορές και με ποιους τρόπους να απειληθεί/καταστραφεί η Αμερική/ο πλανήτης πια;), η αναβίωση παραδοσιακών ιστοριών και η ανανέωση τους με μεταμοντέρνα εργαλεία είναι μόνο κάποιοι από τους λόγους. Οι υπερήρωες, όπως προέκυψαν κυρίως από τα κόμικ, έθρεψαν αξιακά και ιδεολογικά γενιές και γενιές Αμερικανών, αποτελώντας μια μορφή τέχνης, λαϊκή και άμεση όσο λίγες. Είναι δεδομένο, λοιπόν, πως αυτή η ακολουθία αναζητείται και τώρα, ακόμα και με τους ίδιους χαρακτήρες, αλλάζοντας πότε την μορφή και πότε το περιεχόμενο.

Ανάμεσα στη φετινή πλημμύρα ταινιών με υπερήρωες, αυτή που ξεχώρισε, λόγω του επιθετικού της μάρκετινγκ εδώ και μερικά χρόνια, αλλά και του «ειδικού βάρους» που κουβαλούν οι χαρακτήρες της ήταν το «Batman vs. Superman: Dawn of Justice».

Θεωρητικά, η ταινία θα έπρεπε να θέτει με σοβαρούς όρους ένα βαθύ φιλοσοφικό ερώτημα. Στα πρόσωπα των δύο υπερηρώων συμπυκνώνονται όψεις της εξουσίας και της ηγεμονίας.

Από τη μία, υπάρχει ο Superman: παρότι ως εξωγήινος, οι δυνάμεις του είναι αυτονόητα «υπεράνθρωπες», η φυσική του ισχύ (δύναμη, ταχύτητα, πτήση) υπερβαίνει τα γήινα όρια τόσο πολύ, που πρακτικά δεν μπορεί να περιοριστεί από την φυσική επιβολή. Με αυτή την έννοια, για αυτόν τον πλανήτη τουλάχιστον, ο Superman λογίζεται ως «θεός». Όλα αυτά θα μπορούσαν να ξεδιπλώνουν μια σειρά από προβληματισμούς, όπως για παράδειγμα

- Εκτός από το τυπικό κανονιστικό και νομικό πλαίσιο δεν υπάρχει κανένας άλλος περιορισμός που να στοιχειοθετεί ότι ο Superman ελέγχεται από «κάποιους» ή «κάτι»

- Ακόμα κι αυτοί οι νόμοι και κανόνες, όμως, είναι μια ανθρώπινη κατασκευή, βασισμένη πάνω στις υλικές δυνατότητες και όρια των ανθρώπων, άρα υποδεέστερα των δυνατοτήτων φυσικής επιβολής του Superman.

- Ο θεός δεν είναι τίποτα άλλο, παρά μόνο αυτός ο οποίος μπορεί να υπερβαίνει τα όρια των υπόλοιπων. Άρα, με αυτή την έννοια, οι «υπόλοιποι», οι «κοινοί θνητοί» είναι εγκλωβισμένοι μέσα σε μια τυπική κατάσταση ισονομίας, η οποία υπονομεύεται από το «θεό» και τροφοδοτεί την ανισότητα στη σχέση τους με αυτόν.

Ο μόνος δεσμός με τις ανθρώπινες κοινωνίες που φαίνεται να επιδρά αμφίδρομα με τον Superman είναι το συναισθηματικό δέσιμο με την σύντροφο του Lois Lane και την μητέρα του. Κατά τα άλλα, η σχέση του νιτσεϊκού «υπερανθρώπου» με τους ανθρώπους ξεκινά και σταματά στην καλή προαίρεση του να τους βοηθήσει.

Με αυτή την έννοια, η κύρια ανησυχία του έτερου υπερήρωα Batman είναι βάσιμη.

Ποιος μπορεί να περιορίσει το άτομο (άνθρωπος ή μη), αν δεν εντάσσεται σε μια κοινωνική ή κοινωνικοποιημένη διεργασία, παρά μόνο στην πρόθεση του να βοηθήσει κατά το δοκούν και τι γίνεται αν αυτή χαθεί ή απωλέσει το κριτήριο της;

Προφανώς, ο Batman, στην εξέλιξη του χαρακτήρα του, είναι χαρακτηριστικότερο δείγμα των νεωτερικών κοινωνιών, όπου η φυσική βία δεν καθορίζει τις σχέσεις εξουσίας: υλιστής, κυνικός, αντι-ήρωας και «αναγκαίο κακό» ταυτόχρονα. Βλέπει πέρα από τις προθέσεις και τον βολονταρισμό, αλλά καταλήγει στο άλλο άκρο, ότι ο Superman αποτελεί καταστροφή για την ανθρωπότητα και ότι επικράτηση του πάνω στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα είναι αναχρονισμός και επιστροφή στις παραδοσιακές κοινωνίες ή ακόμα χειρότερα, «αρμαγεδών».Με αυτή την έννοια, ο Batman βλέπει τον Superman ως απειλή για τα δημοκρατικά κεκτημένα σε επίπεδο θεσμών και νόμων και σαφέστατα εγείρει σοβαρά ερωτήματα, που απαντήθηκαν από την επικράτηση του Διαφωτισμού. Ωστόσο, η πέρα από τον «θεό» κοσμική εξουσία που απαιτεί με οδυνηρό τρόπο ο Batman δεν είναι άλλη από την ηγεμονία των πολιτικοοικονομικών ελίτ, οι οποίες αποτελούν συμβολικό και πραγματικό θεμέλιο για την δημοκρατία, όπως την φαντάζεται. Σε αυτό, ταυτίζονται με τον «κακό» της ιστορίας, τον Lex Luthor, ο οποίος επίσης είναι καπιταλιστής όπως ο Batman/Μπρους Γουέην και επίσης, βλέπει την εξουσία του να περιορίζεται από υπερφυσικές, μυστικιστικές δυνάμεις. Με αυτό τον γνώμονα και άθελα (;) τους, σχηματίζουν μια άτυπη συμμαχία ενάντια σε αυτό που αμφισβητεί και αψηφεί την εξουσία που νέμονται. 

Όμως, οι ομοιότητες τους σταματούν εδώ, καθώς ο Batman/Bruce Wayne είναι ο «καλός» καπιταλιστής που αναδιανέμει άλλοτε την συμπόνοια του (νοιάζεται βαθύτατα για τους εργαζόμενους του) και άλλοτε τα κέρδη του στους εργαζόμενους, είτε με τη μορφή υλικής βοήθειας είτε με τη μορφή κοινωνικής βοήθειας (τους προστατεύει από το έγκλημα). Ο Luthor κινείται με αυστηρούς κερδοσκοπικούς, αλλά και επιστημονικούς όρους, χωρίς το παραμικρό κοινωνικό πρόσημο, καταλήγοντας στα φιλοσοφικά αδιέξοδα του Φρανκενστάιν (η πάλη του ανθρώπου με τον θάνατο, η ηθική της επιστήμης κτλ.). Ο Batman τυφλώνεται μερικώς και φτάνει να αντιμάχεται τον «θεό» Superman μέχρι ένα σημείο, αρνούμενος όμως να τον σκοτώσει, όμως ο Luthor τον αντιμάχεται ολοκληρωτικά, χωρίς ενσυναίσθηση ανθρώπινου ή υλικού κόστους. Ο Batman φέρει το μικρότερο μερίδιο ευθύνης για την ολοκληρωτική μάχη απέναντι στον «θεό» και στους ανθρώπους και θα προσπαθήσει να εξιλεωθεί, ενώ ο Luthor έχει την μεγαλύτερη ευθύνη και θα καταδικαστεί ως προς τις πρακτικές του και τις ιδέες του (αλλά όχι ως προς την υλική βάση του), μόλις επικρατήσει το «καλό».

Κι αν τυχόν περνάει το μυαλό κάποιου από όψεις της παγκόσμιας ιστορίας του 20ου αιώνα, δηλαδή τους παγκόσμιους πολέμους στους οποίους έσυραν την ανθρωπότητα οι «καλές» και «κακές» ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, ο σεναριογράφος καταρρίπτει αυτή την συσχέτιση με ένα απλοϊκό σχήμα: ο Lex Luthor είναι δεύτερης γενιάς μετανάστης από την Ανατολική Γερμανία, άρα η μάχη είναι «ψυχροπολεμική» και ανάμεσα στην Δημοκρατία και στον Ολοκληρωτισμό. Ή και την μετανάστευση – ποιος ξέρει;

Τελικά, η λύση βρίσκεται στο πέτρωμα κρυπτονίτη (άρα, έτσι αίρεται και η παντοδυναμία του «θεού» και άρα, η νοηματοδότηση του ως τέτοιου) και ο «θεός» υποκύπτει στις ίδιες του τις αντιφάσεις: ηττείται από το ίδιο το προϊόν της γης της πατρίδας του, από την ίδια συμβολική ύλη που φτιάχτηκε και ο ίδιος – φαινομενικά πάντα, βεβαίως, αφού εν τέλει αντιστέκεται, θυσιάζεται για την ανθρωπότητα και ανασταίνεται. Ο συμβολισμός εδώ είναι κραυγαλέος: τελικά, ακόμα και στις νεωτερικές κοινωνίες του ορθολογισμού, της «απομάγευσης» και της εκκοσμίκευσης, χωράει ένας «θεός» ή «θεάνθρωπος» - όπως στον Δυτικό Κόσμο ο Ιησούς Χριστός.

Είναι εξίσου προφανές πως, έχοντας γνωρίσει το «κακό» πρόσωπο του κέρδους και της επιστήμης, οι «καλοί» καπιταλιστές συμμαχούν με την παραδοσιακή «ηθική» του «θεανθρώπου», ο οποίος κιόλας χαρακτηρίζεται από αδυναμίες, θνησιμότητα και επομένως, ταιριάζει καλύτερα στον ρόλο που πρέπει να διαδραματίσει στις σύγχρονες κοινωνίες.

Με λίγα λόγια, πρόκειται για μια εξιδανικευμένη ιστορία του ανθρώπινου είδους: ο καπιταλισμός αμφισβητεί και ορθώς αποκαθηλώνει τον «θεό», όχι όμως πλήρως, αφού η ανυπέρβλητη «ηθική» του τελευταίου είναι αναγκαίος «φάρος» στην μάχη απέναντι στην κάπως έμφυτη «σατανικότητα» της επιστήμης και του κεφαλαίου. Ακόμα χειρότερα, ο «καλός καπιταλιστής» και ο «θεάνθρωπος» επιστρατεύουν τις γροθιές τους και μόνο ενάντια στην διάνοια του «κακού καπιταλιστή», προσθέτοντας και μια ωραιότατη δόση ανδροπρέπειας στο μίγμα.

Μόνο που κάτι ξεχάσατε, φίλοι.

Οι άνθρωποι; Οι λαοί; Αυτοί δεν είναι παρά μια άμορφη θάλασσα χεριών που ζητιανεύουν, ένας όχλος που έχει ανάγκη να λατρέψει και να προσκυνήσει, ένας στρατός αδύναμων που έχει ανάγκη την δημοκρατία στην τυπική της μορφή, μια μάζα που διψάει να εξουσιαστεί και δεν θέλει να σκοτίζεται με αποφάσεις που αφορούν το μέλλον της. Κατά αναλογία, μια κοινωνία που καλείται να ψηφίσει ανάμεσα στο «μη χείρον βέλτιστον» και στο «απόλυτο κακό» ή, ανάμεσα στην «εξαχρειωμένη, δικαιωματίστικη (sic) δημοκρατία» και στην «παλιά, καλή συντήρηση» - ανάλογα από ποια πλευρά του δικομματικού καθρέφτη κοιτάζει κάποιος.

Σε αυτό, αν μη τι άλλο, πετυχαίνει διάνα ο «εγκέφαλος» της ταινίας: σε τέτοιου είδους δίπολα, οι λαοί δεν έχουν καμία θέση ή σχέση. Και στην πραγματική ζωή, ειδικά τώρα, σε όλο τον πλανήτη, δεν περιμένουν να τους σώσει κάποιος.

ΥΓ: Πολλά από τα παραπάνω δεν φαίνονται στην συγκεκριμένη ταινία, αλλά είτε υπονοούνται είτε «ξεφεύγουν». Βασικά, στα χέρια ενός οραματιστή σκηνοθέτη με αφηγηματικές δεξιότητες, η ταινία θα μπορούσε να γίνει υπαρξιακό, φιλοσοφικό δράμα ή να έχει θεατρική δομή. Προφανώς, δεν συμβαίνει τίποτα από αυτά: η ταινία είναι άθλια, βαρετή, κουραστική και κατά την ταπεινή μου γνώμη, η χειρότερη που έχω δει σε αυτό το μέγεθος παραγωγής.

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.