Brigada

17 Ιουν

Βασικές αρχές της μαρξικής φιλοσοφίας (μέρος 1ο)

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς κοθοδηγούμενοι από τις θέσεις του φιλοσοφικού υλισμού, έφτασαν στο συμπέρασμα οτι η κοινωνική συνείδηση καθορίζει το κοινωνικό είναι και όχι το κοινωνικό είναι την κοινωνική συνείδηση.

Της Μάγδας Ρουμανέα *

Ο Μαρξιστικός Χώρος Μελέτης και Ερευνών (ΜΑΧΩΜΕ) διοργανώσε το διάστημα 26/9 έως 14/11 έναν πρώτο κύκλο σεμιναρίων μαρξιστικής θεωρίας.

Στόχος των επτά (7) σεμιναρίων που διεξήχθησαν ήταν η γνωριμία της νεολαίας με τις θεμελιώδεις αρχές και έννοιες της Μαρξιστικής Θεωρίας (ζητήματα φιλοσοφίας και πολιτικής οικονομίας), την ιστορία του εργατικού κινήματος καθώς και η μελέτη ζητημάτων στρατηγικής και τακτικής του αριστερού και κομμουνιστικού κινήματος από την οποία μπορούν να εξαχθούν συμπεράσματα, χρήσιμα για την οργάνωση της ανατροπής σε προοδευτική-σοσιαλιστική κατεύθυνση της σημερινής θλιβερής μνημονιακής πραγματικότητας στη χώρα μας.

Το brigada.gr ξεκινάει αρχής γενομμένης από σήμερα τη δημοσίευση των εισηγήσεων πάνω στις οποίες στηρίχθηκε αυτός ο κύκλος σεμιναρίων.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΡΞΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (μέρος 1ο)

Εισαγωγή

Η Φιλοσοφία ως μια από τις μορφές της κοινωνικής συνείδησης για πρώτη φορά διαμορφώθηκε στη δουλοκτητική κοινωνία. Η εμφάνιση της φιλοσοφίας την περίοδο αυτή βρίσκεται σε εμβρυακή κατάσταση μιάς και στην πρωτόγονη κοινωνία ο άνθρωπος μη έχοντας ακόμα καμιά επιστημονική αντίληψη για την διάπλαση του ανθρώπινου οργανισμού, για τις αιτίες του θανάτου και άλλα, κατέληξε στο συμπέρασμα, ότι η σκέψη και η αίσθηση είναι μια δράση κάποιας ιδιαίτερης αρχής. Στην πορεία όμως της γνώσης του κόσμου ο οποίος τον περιβάλλει, ο άνθρωπος άρχισε να αντιλαμβάνεται την αντικειμενική πραγματικότητα οτι δηλαδή διάφορα πράγματα έχουν κοινά γνωρίσματα.

1. Το αντικείμενο της Φιλοσοφίας και ο Μαρξισμός

Αυτή η ικανότητα του ανθρώπινου πνεύματος για γενίκευση συνέβαλλε όπως γράφει ο Λένιν «να ξεπεταχτεί η φαντασία από τη ζωή και να μετατραπεί η γενική έννοια σε φαντασία». Η γενική έννοια ανακλά την αντικειμενική πραγματικότητα. Και η φιλοσοφική κατηγορία η οποία δηλώνει την αντικειμενική πραγματικότητα είναι η ύλη. Γράφει ο Λένιν στα (άπαντα,Τ.18,σελ.131), «Υλη είναι φιλοσοφική κατηγορία η οποία δηλώνει την αντικειμενική πραγματικότητα,η οποία γίνεται αντιληπτή στον άνθρωπο μέσω των αισθήσεων, η οποία αντιγράφεται,φωτογραφίζεται, απεικονίζεται απο τις αισθήσεις μας και υπάρχει ανεξάρτητα από αυτές». Η ύλη είναι το άπειρο πλήθος όλων των αντικειμένων και των συστημάτων τα οποία υπάρχουν στον κόσμο,το υπόστρωμα κάθε ιδιότητας, σύνδεσης σχέσης και μορφής της κίνησης.

Οι αρχαίοι Έλληνες, όπου αναμεσά τους συναντάμε τους πιο μεγάλους στοχαστές που γνώρισε η ιστορία όπως ο Ηράκλειτος, ο Δημόκριτος, ο Επίκουρος, ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων και άλλοι, λέγοντας φιλοσοφία εννοούσαν την αγάπη προς τη μάθηση, προς την γνώση. «Γνώση του κόσμου αλλά και του ανθρώπου»,όπως γράφει και ο Ντεκάρτ στο έργο του «περί μεθόδου». Αυτή όμως η γνώση, μας δίνει τη δυνατότητα να καθορίζουμε ωρισμένους νόμους και κανόνες για την συμεριφορά μας μέσα στο γίγνεσθαι και μας βοηθά να έχουμε μια πιο σίγουρη στάση μέσα στη ζωή. Ο σοφός τότε, ήταν ο άνθρωπος ο οποίος αντιμετώπιζε τα πράγματα, τα γεγονότα ανάλογα με ωρισμένους κανόνες οι οποίοι βασίζονταν στη γνώση του κόσμου και του ανθρώπου. Ο όρος φιλοσοφία καθιερώθηκε εκείνη ακριβώς την εποχή γιατί ανταποκρινόταν στις ανάγκες της ανθρώπινης φύσης για σοφία.Έχει λάβει ο όρος φιλοσοφία πολλά και διαφορετικά περιεχόμενα, πολλές και διαφορετικές έννοιες, οι οποίες δίνονται και καθορίζονται ανάλογα από πια θέση γίνεται η θεώρηση του κόσμου.Το πιό αποδεκτό περιεχόμενο,η πιό αποδεκτή έννοια είναι ότι η φιλοσοφία αποτελεί μορφή της κοινωνικής συνείδησης, ασχολείται με την διδασκαλία της γνώσης για τη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο,την επιστήμη των γενικών νόμων ανάπτυξης της φύσης,της κοινωνίας και της νόησης.

Η φιλοσοφία μελετά και επεξεργάζεται ένα γενικό σύστημα αντιλήψεων για τον κόσμο και τη θέση του ανθρώπου σε αυτόν.Μελετά την γνωστική,την αξιακή,την κοινωνική,την πολιτική,την ηθική και την αισθητική σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο. Η φιλοσοφία βασίζεται στη γνώση η οποία αντιπαρατίθεται στην τυφλή πίστη. Η γέννηση της φιλοσοφικής σκέψης είναι η αρχή της πάλης της γνώσης με την πίστη. Η φιλοσοφία είναι ένας προνομιακός τόπος για να βλέπουμε πως εξελίσονται οι πολιτισμοί διαφυλάσσοντας την αποκτημένη κληρονομιά τους, θέτοντας ταυτόχρονα και νέα ερωτήματα,είναι ένα υπόδειγμα συνδιαλλαγής ανάμεσα στη συνέχεια και στην ασυνέχεια. Η φιλοσοφία, ακόμη υποδεικνύει την αναμέτρηση της πεποίθησης πολιτικής, ηθικής, με τα εργαλεία της κριτικής. Εκπαίδευση στην κρίση σημαίνει εκπαίδευση στην κριτική των άλλων και του εαυτού μας.

Ο λόγος της φιλοσοφίας δεν είναι περιφερειακός, εθνικός ή ηπειρωτικός αλλά διεθνής.Τα αληθινά φιλοσοφικά προβλήματα τείνουν να απευθύνονται σε όλους τους ανθρώπους. Η ιδέα των «δικαιωμάτων του ανθρώπου» είναι μια χαρακτηριστική εφαρμογή αυτής της αρχής. Η φιλοσοφία με τα ερωτηματά της ανοίγει ένα ορίζοντα οικουμενικότητας (π.χ. Διαφωτισμός, Σοσιαλισμός). Αυτή η οικουμενικότητα συγκεκριμενοποιείτται στην τέχνη της επιχειρηματολογίας. Η φιλοσοφία μπορεί να απευθύνεται σε μια διεθνή κοινή γνώμη, όχι μόνο επειδή τα ερωτήματα τα οποία θέτει, τίθενται από κάθε άνθρωπο,αλλά επειδή δουλεύει με έννοιες και η τέχνη της επιχειρηματολογίας δεν είναι μια τοπική ή εθνική τέχνη. Πρέπει ένα επιχείρημα να είναι ιδεατά κατανοητό από όλους τους ανθρώπους και αυτό θα γίνει μέσω του οικουμενικού δικαιώματος της συμμετοχής στη συζήτηση, στην επιχειρηματολογία. Η φιλοσοφία συμβάλλει στη διαδικασία της εκπαίδευσης του πολίτη με αφετηρία την κριτική λειτουργία της, επειδή τα δημοκρατικά πολιτεύματα βασίζονται στην συμμετοχή στη συζήτηση, στην επιχειρηματολογία -μια από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις της φιλοσοφίας- όπου με προσοχή δεχόμαστε τα επιχειρήματα του άλλου και απαντάμε στο ερώτημα «ποιοι είναι οι λόγοι οι οποίοι σε κάνουν να πιστεύεις αυτό που πιστεύεις;».

Γράφει ο Λένιν: «Μπροστά στον άνθρωπο υπάρχει ένα δίχτυ από φαινόμενα της φύσης. Ο ενστικτώδης άνθρωπος, ο άγριος, δεν ξεχωρίζει τον εαυτό του από την φύση. Ο συνειδητός άνθρωπος ξεχωρίζει τον εαυτό του από τη φύση, ότι η φύση υπάρχει έξω από εμάς και εκτός από εμάς», αυτό αποτελεί τον σπουδαιότερο σταθμό στην εξέλιξη της συνείδησης του ανθρώπου». (Λένιν: Φιλοσοφικά τετράδια σελ.67).

Σε αυτό το πλαίσιο η Μαρξική φιλοσοφία με την εμφάνισή της κατά τη δεκαετία του 1840 έδωσε επιστημονική απάντηση στα ερωτήματα τα οποία πρόβαλε ολόκληρη η πορεία ανάπτυξης της κοινωνικής πρακτικής καθώς και την λογική της κίνησης της ανθρώπινης σκέψης. Ο Ένγκελς στο έργο του «Λουδοβίκος Φόϋερμπαχ και το τέλος της κλασσικής γερμανικής φιλοσοφίας» γράφει: «Το μέγιστο πρόβλημα ολόκληρης της φιλοσοφίας είναι η σχέση της νόησης προς το είναι, του πνεύματος προς τη φύση, το οποίο έχει τις ρίζες του,ίσως όχι σε λιγότερο βαθμό, από ότι κάθε θρησκεία, στις περιορισμένες και πνευματικά καθυστερημένες παραστάσεις, εντυπώσεις της εποχής της αγριότητας».

2. Το βασικό πρόβλημα της Φιλοσοφίας

Τα βασικά ερωτήματα τα οποία θέτει η φιλοσοφία ως επιστήμη είναι πρώτον η συνείδηση ή η ύλη είναι το πρωταρχικό δεδομένο και δεύτερον μπορούμε να γνωρίσουμε τον κόσμο ,την ουσία του; Ανάλογα με την απάντηση την οποία δείνουν οι φιλόσοφοι στο κάθε ερώτημα διαμορφώνεται και το φιλοσοφικό ρεύμα. Γιατί το ζήτημα της σχέσης της ύλης και της κίνησης είναι πρωταρχικής σημασίας και αποτελεί την αφετηρία για τον καθορισμό,για την τοποθέτηση μιας άποψης,στον ιδεαλισμό ή τον υλισμό. Έτσι λοιπόν τα δύο μεγάλα φιλοσοφικά ρεύματα τα οποία έχουν διμορφωθεί με βάση την απάντηση των φιλοσόφων είναι ο υλισμός και ο ιδεαλισμός.

Ο φιλοσοφικός υλισμός, ως γενική αντίληψη του κόσμου, προηγείται ιστορικά από τον μαρξισμό,ο οποίος έβλεπε τον κόσμο όπως ακριβως είναι, χωρίς καμμιά εξωκοσμική προσθήκη. Μεγάλες εποχές της υλιστικής φιλοσοφίας υπήρξαν κυρίως η Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία κατά το τέλος του Ζ΄και αρχές του ΣΤ΄αιώνα π.Χ.,η Γαλλική τον ΙΗ΄και η σύχρονη εποχή από τα μέσα του ΙΘ΄με τον Φόυερμπαχ και τους Μάρξ - Ένγκελς οι οποίοι δημιούργησαν τον διαλεκτικό υλισμό..

Ο διαλεκτικός υλισμός στο πρώτο ερώτημα απαντά οτι η «ύλη» είναι εκείνο το οποίο καθορίζει την συνείδηση και καθορίζεται ως η ουσία, η βάση όλων των πραγμάτων και των φαινομένων του κόσμου, είναι το πρωταρχικό δεδομένο. Ενω η συνείδηση είναι το δευτερεύον,το παράγωγο. Η μαρξική υλιστική φιλοσοφία καταπολέμησε και καταπολεμά την πλάνη ότι ο εγκέφαλος (η ύλη) μπορεί να χωριστεί από την σκέψη. Ο Ένγκελς στο έργο του (Ουτοπικός και επιστημονικός σοσιαλισμός),γράφει τη θέση του Μαρξ ότι «Δεν θα μπορούσαμε να χωρίσουμε τη σκέψη από την ύλη η οποία σκέπτεται δηλαδή τον εγκέφαλο. Αυτή ακριβώς η ύλη, βρίσκεται στη βάση και αποτελεί την ουσία κάθε συντελούμενης μεταβολής».

Η σκέψη μας και η συνειδησή μας δεν είναι τίποτα άλλο παρά το προιόν ενός υλικού οργάνου του σώματος ,του εγκεφάλου. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς κοθοδηγούμενοι από τις θέσεις του φιλοσοφικού υλισμού, έφτασαν στο συμπέρασμα οτι η κοινωνική συνείδηση καθορίζει το κοινωνικό είναι και όχι το κοινωνικό είναι την κοινωνική συνείδηση. Γιατι ο κόσμος στην ουσία του είναι υλικός και όπως γράφει ο αρχαίος έλληνας φιλόσοφος ο Ηράκλειτος στο απόσπασμα 30 «Αυτόν εδώ τον κόσμο,ο οποίος είναι ο ίδιος για όλα τα όντα,δεν τον έπλασε ούτε κανένας θεός ούτε κανένας άνθρωπος,αλλά ήταν πάντα και είναι και θα είναι φωτιά αείζωη, η οποία με μέτρο ανάβει και με μέτρο σβήνει».

Ο ιδεαλισμός αντίθετα, δέχεται ως ουσία του κόσμου τη θεική θέληση,το απόλυτο πνεύμα,την ανθρώπινη συνείδηση αποσπασμένη απο τον εγκέφαλο, απολυτοποιημένη και θεοποιημένη. Η συνείδηση για τον ιδεαλισμό είναι το πρωταρχικό δεδομένο. Ενώ η κίνηση, ο δυναμισμός, η δραστηριότητα, η δημιουργηκή δύναμη είναι ιδιότητες μόνο του πνεύματος. Η ύλη είναι μία αδρανής μάζα παθητική, χωρίς δική της μορφή. Σύμφωνα με τις αντιλήψεις του ιδεαλισμού η ύλη δεν μπορεί να δημιουργήσει τίποτα μόνη της και όταν βρίσκεται σε κίνηση, την ώθηση την έχει πάρει από τον Θεό,το πνεύμα,την απόλυτη ιδέα.

Στο δεύτερο βασικό ερώτημα, ο υλισμός, η Μαρξική φιλοσοφία απαντά ότι μπορούμε να γνωρίσουμε τον κόσμο ,την ουσία του και γνωρίζοντάς τον μπορούμε να τον αλλάξουμε. Ο ιδεαλισμός με τα διάφορα παρακλάδια του όπως αγνωστικισμός, αναλυτική, υπαρξισμός κ.λ.π. πιστεύουν ότι δεν μπορούμε να γνωρίσουμε τον κόσμο γιαυτό και δεν μπορούμε να τον αλλάξουμε στην ουσία του (εν μέρει μπορούμε π.χ. κάνοντας μεταρρυθμίσεις για βελτίωση). Ο Μαρξ στο έργο του «Θέσεις για τον Φόυερμπαχ» γράφει: «Οι φιλόσοφοι μονάχα εξηγούσαν με διάφορους τρόπους τον κόσμο, το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε».

Ενα φιλοσοφικό ρεύμα διαμορφώνει μέσω του ιδεολογικού –πολιτικού του «οράματος» την ανάλογη συνείδηση. Η συνείδηση την οποία διαμορφώνει ο ιδεαλισμός, ο οποίος θεωρεί ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο μιας και την ώθηση της κίνησης την δείνει μόνο ο θεός ή απόλυτη ιδέα, εξυπηρετεί το πολιτικό-ιδεολογικό σύστημα του καπιταλισμού, φιλελευθερισμού και διαμορφώνει τη συνείδηση της μοιρολατρίας,της παθητικότητας και με σκημένο το κεφάλι να δεχθούμε τη μοίρα μας, ή τον ατομικισμό, ο θάνατος σου η ζωή μου.

* Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.