Brigada

28 Δεκ

Land of mine

Ο Δανός Martin Zandvliet σκηνοθέτης και σεναριογράφος, από τα πρώτα κιόλας λεπτά της ταινίας αρχίζει να παίζει με το νευρικό σύστημα του θεατή. Ενώ όλα προμηνύουν πως η ταινία θα έχει εκδικητικό χαρακτήρα προς τους Ναζί που διέλυσαν την Ευρώπη, σταδιακά και έντεχνα, παρουσιάζει τον παροπλισμένο και ηττημένο κατακτητή με την μορφή του αθώου κι αδύναμου έφηβου.

του Στρατηγού Χειμώνα

Προσοχή! Περιέχει spoilers

Ο κινηματογράφος πολλές φορές έχει θράσος. Ναι, καλά ακούσατε. Έχει πολύ θράσος διότι πάει και σκαλίζει το παρελθόν με την περιέργεια μικρού παιδιού, αναμοχλεύει και φέρνει στο φως όλα όσα τα σύγχρονα δυτικά κράτη έχουν συμφωνήσει να «ξεχάσουν» και καταλήγει να προκαλεί αμηχανία και νευρικότητα.

Μία εξαιρετική περίπτωση κινηματογραφικής θρασύτητας είναι το Δανογερμανικό "Under Sandet" aka "Land of mines", ελληνιστί «Κάτω από την άμμο» του 2015.

Το «Κάτω από την άμμο» αποφάσισε να ασχοληθεί πολύ σοβαρά με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Σιγά την πρωτοτυπία θα μου πείτε και ίσως δικαιολογημένα. Όμως το «Κάτω από την άμμο» αντί να λειτουργήσει «συμβατικά» και να διαλέξει να αναπαραστήσει ή να αποδώσει από μία σύγχρονη οπτική γωνία κάποια από τις εκατοντάδες μάχες του πολέμου ή κάποια από τις πολλές θηριωδίες των Ναζί ή έστω μία από τις αξιομνημόνευτες πράξεις αντίστασης, αποφάσισε (ω γέγοναι, γέγοναι) να ασχοληθεί με μία από τις πιο αφανείς πράξεις του χειρότερου πολέμου στη σύγχρονη ιστορία. Και για να είμαστε πιο ακριβείς, αποφάσισε να ασχοληθεί με μία post war πράξη.

Το «Κάτω από την άμμο» διαδραματίζεται στην επικράτεια της Δανίας μετά την συνθηκολόγηση της Γερμανίας και το τέλος του Β' Παγκοσμίου πολέμου. Στην Δανία την οποία οι Ναζί είχαν κάνει κυριολεκτικά μία χαψιά. Η ιστορία της αντίστασης της Δανίας στην ναζιστική εισβολή, ίσως να είναι η πιο σύντομη ιστορία που γράφτηκε ποτέ, καθώς από την στιγμή της ναζιστικής εισβολής (9ης Απριλίου 1940) μέχρι την στιγμή της επίσημης παράδοσης της Δανίας, μεσολάβησαν μόλις... 2 ώρες και 16 όλοι κι όλοι νεκροί Δανοί στρατιώτες. Για την ακρίβεια, ο βασιλιάς Χριστιανός Ι΄ της Δανίας, παρέδωσε την χώρα του σε έναν... μοτοσικλετιστή ο οποίος μετέφερε την απαίτηση του Χίτλερ για διέλευση των ναζιστικών στρατευμάτων. Παράλληλα κι έπειτα από την παράδοση της χώρας, εντός της Δανίας δεν άλλαξαν και πολλά πράγματα καθώς το Κοινοβούλιο συνέχισε να λειτουργεί κανονικά, ο βασιλιάς αναπαυόταν σχεδόν αμέριμνος στον θρόνο του και οι πολίτες λίγο πολύ είχαν πειστεί ότι με τους Γερμανούς στην χώρα ίσως και να κοιμούνται με τις πόρτες ανοιχτές. Αυτοί που την πλήρωσαν και σε αυτήν την περίσταση ήταν οι Δανοί Κομμουνιστές, οι οποίοι καθ' υπόδειξη της ναζιστικής ηγεσίας του Βερολίνου, συνελήφθησαν μέχρι ενός με ταυτόχρονη ποινικοποίηση οποιασδήποτε κομμουνιστικής δραστηριότητας στην χώρα.

Οι Δανοί λοιπόν ουδέποτε διακρίθηκαν για τα αντιναζιστικά τους αισθήματα, καθώς αυτά ήταν λίγο πολύ ανύπαρκτα. Πολύ κακώς. Καθώς οι ναζιστικές δυνάμεις, αμέσως μετά την παράδοση της χώρα, φρόντισαν να ναρκοθετήσουν σχεδόν ολόκληρη την δυτική ακτή της Δανίας προς την Βόρεια θάλασσα θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να αποτρέψουν μία ενδεχόμενη συμμαχική εισβολή στην χερσόνησο της Γιουτλάνδης και μία ενδεχόμενη ανακατάληψη της χώρας για γεωστρατηγικούς λόγους (πέρασμα προς την Σκανδιναβία, έλεγχος της θαλάσσιας διόδου προς την κραταιά Σοβιετική Ένωση). Όμως αυτή η εισβολή δεν έγινε ποτέ. Κι όταν οι Ναζί ηττήθηκαν και άρχισαν να αποχωρούν από την Δανία, οι νάρκες παρέμειναν και προέκυψε αδήριτη η ανάγκη, αυτές οι νάρκες να απενεργοποιηθούν.

Κι ο κλήρος πέφτει στον πιο νέο

Χιλιάδες αμούστακα και ίσως και άκαπνα ναζιστόπουλα, τα οποία λίγο πολύ προέκυψαν από τις όψιμες κι απεγνωσμένες στρατολογήσεις ανήλικων Γερμανών λίγο πριν την παράδοση της χώρας, στάλθηκαν κατ' απαίτηση των συμμάχων στην Δανία, ως «τροφή για νάρκες», με την επίσημη εκδοχή να τους στέλνει για να τις απενεργοποιήσουν με τον καλό ή με τον κακό τρόπο. Και στο σημείο αυτό, ξεκινάει το «Κάτω από την άμμο».

Η ταινία πραγματεύεται τις τύχες μίας ομάδας ανήλικων Γερμανών που περνάνε τα σύνορα με την Δανία, υπό την αυστηρή και αναφανδόν μιλιταριστική επίβλεψη ενός αξιωματικού του δανικού στρατού, ο οποίος ενθυμούμενος το χρέος και τον πατριωτισμό του καθώς και τα αισθήματα μίσους προς τον κατακτητή, ξεσπάει όλα τα αντιναζιστικά του αισθήματα πάνω τους. Το να αναρωτιέται κανείς που βρισκόταν όλα αυτά τα συναισθήματα όταν οι Ναζί κατακτούσαν την Δανία, είναι ίσως η πρώτη μεγάλη «μπηχτή» του σκηνοθέτη στη συλλογική μνήμη. Οι ανήλικοι ναζί περνούν μία ελλιπή και υποτυπώδη εκπαίδευση για την εξουδετέρωση ναρκών και στέλνονται ως πρόβατα στη σφαγή. Ενώ ταυτόχρονα υποσιτίζονται, ζούνε υπό άθλιες συνθήκες στέγασης και υγιεινής και εργάζονται ασταμάτητα από το πρωί ως το βράδυ.

Ο Δανός Martin Zandvliet σκηνοθέτης και σεναριογράφος, από τα πρώτα κιόλας λεπτά της ταινίας αρχίζει να παίζει με το νευρικό σύστημα του θεατή. Ενώ όλα προμηνύουν πως η ταινία θα έχει εκδικητικό χαρακτήρα προς τους Ναζί που διέλυσαν την Ευρώπη, σταδιακά και έντεχνα, παρουσιάζει τον παροπλισμένο και ηττημένο κατακτητή με την μορφή του αθώου κι αδύναμου έφηβου. Η νεανική ηλικία και η συνειρμική αθωότητα που προκαλεί, λειτουργούν ως αυτό καθ' αυτό εκφραστικό μέσο πάνω στο οποίο οικοδομεί όλο το αφήγημα του. Ο κατακτητής αποδομείται πλήρως κι από την αποδόμηση προκύπτει ένα συνονθύλευμα παραίτησης, κατεστραμμένης νιότης, καταπιεσμένου ανθρωπισμού και χαμένης ελπίδας. Όλος ο αυτός ο συγκερασμός, ενυπάρχει σχεδόν σε όλη την διάρκεια της ταινίας και ανάλογα με τις περιστάσεις εξυψώνεται ή μειώνεται και πάλι εντέχνως.

Η ταινία περιλαμβάνει πολλές σκηνές ωμής βίας οι οποίες χρησιμοποιούνται για να προϋπαντήσουν συναισθηματικές εξάρσεις, οι οποίες με την σειρά τους θα κολλήσουν ακόμη ένα γνώρισμα στον χαρακτήρα του αποδομημένου κατακτητή. Για αυτό και είναι πλήρως απαραίτητες για την ομαλή διεξαγωγή της πλοκής και δεν θα πρέπει να ενοχλήσουν τον θεατή.

Στον αντίποδα των νεαρών Γερμανών, βρίσκεται ο στρατός της Δανίας ο οποίος συναντάει τον κύριο εκφραστή του στο πρόσωπο του μεσήλικα Δανού αξιωματικού που αν και κατ' αρχάς παίρνει υπό την επίβλεψη του τους νεαρούς ναζί με όρους χρέωσης αιχμαλώτων, καταλήγει να τους παίρνει υπό την προστασία του. Όμως ο στρατός είναι πάντα στρατός. Και ειδικά στις πολεμικές και άρτι μεταπολεμικές περιόδους. Η αντίθεση ανάμεσα στον ανθρωπισμό και στην αίσθηση του χρέους που ζει και βασιλεύει στις τάξεις του στρατού, αρχίζει να αποτυπώνεται με την μορφή του οίκτου προς τους μελλοθάνατους νεαρούς ναζί και καταλήγει να στοιχειοθετείται πλήρως από το ειλικρινές και αγνό, σχεδόν πατρικό ενδιαφέρον του Δανού αξιωματικού προς τα νεαρά παιδιά που έχει μπροστά του. Οι γόνοι των κατακτητών ξαναγίνονται άγουρα παιδιά που κανονικά θα έπρεπε να γλύφουν τις πληγές της κατά τα άλλα κακής τους χώρας και να μετανιώνουν για τα δεινά που προκάλεσαν στην ανθρωπότητα , εντός της επικράτειας της. Η αντίληψη της - σχεδόν τυφλής και άκριτης – συλλογικής ευθύνης τσακίζεται, η ειλικρινής μετάνοια έστω και υπό αυτές τις συνθήκες αρχίζει να παίρνει την θέση που της αξίζει, η αναγόρευση της ανθρώπινης ζωής – ακόμα και του κατακτητή - ως την υπέρτατη αξία, απορρέει σαν λογικό και επόμενο συμπέρασμα.

Έπειτα από την μισή ταινία, κανένας δεν θυμάται πια πως βλέπει ναζί να εξουδετερώνουν τις βόμβες που έβαλαν κάποιοι άλλοι ναζί και βλέπει αποκλειστικά νεαρά παιδιά που αγωνίζονται να επιβιώσουν σε μία άνιση μάχη που όμως είναι τόσο σημαντική για την πραγμάτωση του αυτονόητου που δεν είναι τίποτα άλλο από την εκπλήρωση των ονείρων τους.

Κανένας δεν θυμάται πια πως βλέπει έναν φανατισμένο Δανό αξιωματικό και βλέπει έναν άνθρωπο που καταλήγει να προσπαθεί με νύχια και με δόντια να σώσει το «τομάρι» των παιδιών του.

Ο «πολύς» Zandvliet με το απύθμενο θράσος του, ρίχνει φως σε ένα από τα πιο άγνωστα κομμάτια του πολέμου κι ανατρέπει ολοκληρωτικά όλα τα δεδομένα αναποδογυρίζοντας συναισθήματα και αρχικές εντυπώσεις. Για αυτό ακριβώς τον λόγο καταφέρνει να φτιάξει μία βαθιά αντιπολεμική, σκληρή και εξαιρετική ταινία, η οποία αναμφισβήτητα αξίζει της προσοχής μας.

Μα το πιο αξιόλογο επίτευγμα του Zandvliet είναι το εξής. Καταφέρνει να μας κάνει να νοιαστούμε για τις τύχες των νεαρών Ναζί χωρίς σε καμία περίπτωση να είναι απολογητής του γερμανικού ναζισμού. Περιπλέκει την ατομική ευθύνη με την λογική ανάγκη για εκδίκηση αφήνοντας τον θεατή να αποφασίσει τα όρια της μίας και της άλλης, χωρίς παράλληλα να επιδιώξει να μειώσει ούτε την μία ούτε την άλλη. Για αυτό ακριβώς το πράγμα, οφείλουμε να τον συγχαρούμε.

Άλλωστε σε συνέντευξη που είχε δώσει στο Tabletmag τον Ιανουάριο του 2018 ήταν σαφέστατος:
«Ο πατέρας μου είχε πάρει μέρος στην αντίσταση. Ο παππούς μου έκρυβε όπλα. Αρχικά η Δανία δεν ήταν σίγουρη για το αν πρέπει να ταχθεί με την Γερμανία ή τους Συμμάχους. Ο Τσώρτσιλ αποκάλεσε την χώρα «το μικρό καναρίνι του Χίτλερ». Ο κόσμος δεν με αποδέχεται ως πατριώτη επειδή ασκώ κριτική. Εννοώ πως ήταν οι Δανοί που κατασκεύασαν τις ανθρακαποθήκες και τις νάρκες (σημ. για τους Ναζί). Πολλοί άνθρωποι έβγαλαν λεφτά κατά την διάρκεια του πολέμου. Οι νεαροί Γερμανοί που απενεργοποιούσαν τις νάρκες, αναγκάστηκαν να βγούνε στα ναρκοπέδια. Στο μυαλό μου, η ψυχολογία του «οφθαλμός αντί οφθαλμού» δεν κάνει καλό σε κανέναν. Είδαμε παιδιά από όλη την Γερμανία, να εκπροσωπούνε μία μεγάλη κοινωνική τάξη. Την γερμανική εργατική τάξη. Αν γνώριζαν κάτι για τον πόλεμο, ήταν ότι είχαν διδαχθεί στο σχολείο. Δεν θέλω να αναπαραστήσω αυτά τα παιδιά ως ανήλικους ήρωες. Δεν ήταν αθώα θύματα.»

Προσθήκη σχολίου

Παρακαλούμε, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, έχετε υπόψιν σας τα ακόλουθα:
•Δεν επιτρέπονται τα «greeklish» (ελληνικά με λατινικούς χαρακτήρες) και η γραφή με κεφαλαία (Caps) .
• Κάθε γνώμη είναι σεβαστή, αρκεί να αποφεύγονται ύβρεις, ειρωνείες, ασυνάρτητος λόγος και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, πολύ περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο, εναντίον των συνομιλητών ή και των συγγραφέων, με υποτιμητικές προσφωνήσεις, ύβρεις, υπονοούμενα, απειλές, ή χυδαιολογίες.
•Μην δημοσιεύετε άσχετα, με το θέμα, σχόλια.
•Ο κάθε σχολιαστής οφείλει να διατηρεί ένα μόνο όνομα ή ψευδώνυμο, το οποίο αποτελεί και την ταυτότητά του σε κάθε συζήτηση.
Με βάση τα παραπάνω η διαχείριση διατηρεί το δικαίωμα μη δημοσίευσης σχολίων χωρίς καμία άλλη προειδοποίηση.
Προσοχή: 1. Η σελίδα λειτουργεί σε εθελοντική βάση. Τα σχόλια δημοσιεύονται το συντομότερο δυνατόν, μόλις αυτό καταστεί εφικτό.
2. Όσοι και όσες απευθύνονται στη διαχείρηση με απορίες και ερωτήσεις είναι απαραίτητο να αναγράφουν και το e-mail τους για τη δυνατότητα απάντησης.